ਆਸਾਦ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਤਤੇ ਵਿਮਾਨੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਵਯਂ ਪਙ੍ਕਜਸਨ੍ਨਿਧੌ ਚ । ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ ਯਤ੍ਰ ਹਤੌ ਦੁਰਤ੍ਯਯੌ ਮੁਰਾਰਿਣਾ ਤੌ ਮਧੁਕੈਟਭਾਖ੍ਯੌ
ਉਸ ਵਿਸਤਾਰ ਰਥ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਕਮਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ; ਉਸ ਮਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ, ਜੋ ਮੁਰਾ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿਰੂਪਣਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਏਵਂਪ੍ਰਭਾਵਾ ਸਾ ਦੇਵੀ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਾਥ ਵਿष੍ਣੁਨਾ । ਸ਼ਿਵੇਨਾਪਿ ਮਹਾਭਾਗ ਤਾਸ੍ਤਾ ਦੇਵ੍ਯਃ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍
ਤੱਤਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵੀ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ, ਹਰੇਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਇਤ੍ਯਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਪਿਤੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਨਾਰਦੋ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਃ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮਿਦਂ ਵਚਃ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਮুনি ਨਾਰਦ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਪੁਮਾਨਾਦ੍ਯੋऽਵਿਨਾਸ਼ੀ ਯੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣੋऽਚ੍ਯੁਤਿਰਵ੍ਯਯਃ । ਦृष੍ਟਸ਼੍ਚੈਵਾਨੁਭੂਤਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਦਸ੍ਵ ਪਿਤਾਮਹ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਦਾਦਾ ਜੀ, ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਅਟੱਲ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਦੇ ਨਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਪਿਤਃ । ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਚ ਪਦ੍ਮਜ
ਕੰਵਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਤੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਯਦਰ੍ਥਞ੍ਚ ਮਯਾ ਤਪ੍ਤਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪੇ ਮਹਾਤਪਃ । ਦृष੍ਟਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਾਪਸਾ ਗਤਮਨ੍ਯਵਃ
ਮੈਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦੀਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਤਪ ਕੀਤਾ? ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਿੱਧ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਰੁੱਸਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕ ਵੇਖੇ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਮਯਾऽਸੌ ਦृष੍ਟਿਗੋਚਰਃ । ਪੁਨਃ ਪੁਨਸ੍ਤਪਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਕृਤਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜੀ, ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੇਜ਼ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਭਵਤਾ ਸਗੁਣਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਦृष੍ਟਾ ਤਾਤ ਮਨੋਰਮਾ । ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ਼੍ਚੈਵ ਕੀਦृਸ਼ੌ ਤੌ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ
ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੋਹਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਪੁਰਖ ਕਿਵੇਂ ਹਨ?
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਇਤਿ ਪृष੍ਠਃ ਪਿਤਾ ਤੇਨ ਨਾਰਦੇਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਉਵਾਚ ਵਚਨਂ ਤਥ੍ਯਂ ਸ੍ਮਿਤਪੂਰ੍ਵਂ ਪਿਤਾਮਹਃ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਰਦ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾਦਾ ਜੀ ਹੱਸ ਕੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਆਖਣ ਲੱਗੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ੍ਯ ਮੁਨੇ ਰੂਪਂ ਨ ਭਵੇਦ੍ਦृष੍ਟਿਗੋਚਰਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਞ੍ਚ ਨਸ਼੍ਵਰਂ ਯਸ੍ਮਾਦਰੂਪਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮুনি ਜੀ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਦਾ ਰੂਪ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਦੁਰ੍ਗਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪੁਮਾਨ੍ । ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯੌ ਮੁਨੀਨਾਂ ਤੁ ਭਾਵਨੀਯੌ ਤਥਾ ਪੁਨਃ
ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਪੁਰਖ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਹਨ; ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੂਲਾਂ ਮੂਲ ਸਾਧੂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨੌ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਪੂਰੁषੌ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੇਨਾਭਿਗਮ੍ਯੌ ਤੌ ਨਾਵਿਸ਼੍ਵਾਸੇਨ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍
ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹਨ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ; ਉਹ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤੇਜਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਗਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਾਨਾਭਾਵੇषੁ ਨਾਰਦ
ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਨਾਰਦ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਞ੍ਚ ਤਾਞ੍ਚ ਮਹਾਭਾਗ ਵ੍ਯਾਪਕੌ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਗੌ । ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹੀਨਂ ਸਂਸਾਰੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹਨ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਤੌ ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯੌ ਸਦਾ ਦੇਹੇ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤੌ ਸਦਾਵ੍ਯਯੌ । ਏਕਰੂਪੌ ਚਿਦਾਤ੍ਮਾਨੌ ਨਿਗੁਣੌ ਨਿਰ੍ਮਲਾਵੁਭੌ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਸਦਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।
ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾऽਸੌ ਸਾ ਯੋऽਸੌ ਸਾ ਪਰਮਾ ਮਤਾ । ਅਨ੍ਤਰਂ ਨੈਤਯੋਃ ਕੋऽਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਵੇਦ ਚ ਨਾਰਦ
ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਰਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁੱਕਮ ਫਰਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਅਧੀਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵੇਦਾਨ੍ਸਾਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਨਾਰਦ । ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਤਯੋਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮਨ੍ਤਰਂ ਵਿਰਤਿਂ ਵਿਨਾ
ਨਾਰਦ, ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਵੇਦ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਮ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਕृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਕਥਂ ਤਦ੍ਰਹਿਤਂ ਪੁਤ੍ਰ ਭਵੇਤ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਤੈਰਪਿ
ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।
ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਸਗੁਣਃ ਪੁਤ੍ਰ ਕਥਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ । ਸਗੁਣਂ ਚ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਚੇਤਸਾ ਸਂਵਿਚਾਰਯ
ਪੁੱਤਰ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵੱਡੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।
ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਚ੍ਛਾਦਿਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕਟੁ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਰਸਂ ਰੂਪਂ ਨ ਤਤ੍ਤਥਾ
ਮੁਨੀਵਰ, ਜਦੋਂ ਜੀਭ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਕਰਵਾਪਨ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ; ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ।
ਗੁਣੈਃ ਸਮਾਵृਤਂ ਚੇਤਃ ਕਥਂ ਜਾਨਾਤਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੋਦ੍ਭਵਂ ਤਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਹੀਨਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?
ਯਾਵਨ੍ਨ ਗੁਣਵਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਾਵਤ੍ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕੁਤਃ । ਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਚਿਤ੍ਤੇ ਯਦਾऽਹਙ੍ਕਾਰਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਦ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੇਵ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਯਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪੋऽਸ੍ਤਿ ਹ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤ੍ਰਿਰੂਪਕਃ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਤਥਾਪਰਃ । ਵਿਭੇਦੇਨ ਸ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਵਦਸ੍ਵ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮ
ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯੇऽਹਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ਵਦ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਤਤਾਨਿ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ
ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰੋ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਯਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤਵਾਨਘ । ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰਰ੍ਥਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾਪਰਾ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤੀ ਰਾਜਸਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਯ ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕਥਿਤਾਸ੍ਤਵ
ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਦੀ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਰਾਜਸਿਕ ਦੀ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਤਾਮਸ੍ਯਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤਾਮਸਿਕ ਗੁਣ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰੂਪਂ ਰਸਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦੈਕਗੁਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਸ੍ਤਥਾ
ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਨੂੰ ਤੱਤ ਮਾਤਰਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਧੁਨੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ।
ਸੁਰੂਪੈਕਗੁਣੋऽਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਜਲਂ ਰਸਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਪृਥ੍ਵੀ ਗਨ੍ਧਗੁਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਾਰਦ
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ ਮਾਤਰਾਂ ਹਨ, ਨਾਰਦ।