ਅਰੂਪਂ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰਾਃ । ਵੇਦੋਪਨਿषਦਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤੇਜੋਮਯ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਜੋਤਿ-ਰੂਪ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षਾ ਪੁਰੁषਃ ਸਹਸ੍ਰਨਯਨਸ੍ਤਥਾ । ਸਹਸ੍ਰਕਰਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਸ੍ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍
ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥ ਤੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਾਦਮਥਾਕਾਸ਼ਂ ਪਰਮਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਵਿਰਾਜਂ ਵਿਰਜਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਂ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਪੁਰਾਵਿਦਃ । ਨੈਕੋऽਪੀਤਿ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਭੁਰੀਸ਼ਃ ਕਦਾਚਨ
ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿਦਿਆ ਵਾਲੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਖੋਤਮ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਅਨੀਸ਼੍ਵਰਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਿਤਿ ਕੇਚਨ । ਨ ਕਦਾਪੀਸ਼ਜਨ੍ਯਂ ਯਜ੍ਜਗਦੇਤਦਚਿਨ੍ਤਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਜਗਤ ਅਕਲਪਨੀਯ ਹੈ।
ਸਦੈਵੇਦਮਨੀਸ਼ਂ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵੋਤ੍ਥਂ ਸਦੇਦृਸ਼ਮ੍ । ਅਕਰ੍ਤਾਸੌ ਪੁਮਾਨ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਚ ਸਾ
ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮੁਨਯਃ ਕਪਿਲਾਦਯਃ । ਏਤੇ ਸਨ੍ਦੇਹਸਨ੍ਦੋਹਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਤਥਾऽਪਰੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪਿਲ ਆਦਿਕ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਕਲ੍ਪੋਪਹਤਂ ਚੇਤਃ ਕਿਂ ਕਰੋਮਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਵਿਵਕ੍ਸ਼ਾਯਾਂ ਨ ਮਨੋ ਮੇ ਸ੍ਥਿਰਂ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ! ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਕੋ ਧਰ੍ਮਃ ਕੀਦृਸ਼ੋऽਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਂ ਨੈਵੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਦੇਵਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਧਰਮ ਕੀਹ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪੀਡ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦਾਨਵੈਃ ਪਾਪੈਃ ਕੁਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਧਰ੍ਮਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸਦਾਚਾਰਾਃ ਪਾਣ੍ਡਵਾ ਮਮ ਵਂਸ਼ਜਾਃ
ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਾਪੀ ਦਾਨਵਾਂ ਵਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਪਾਂਡਵ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ —
ਦੁਃਖਂ ਬਹੁਵਿਧਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਕਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਅਤੋ ਮੇ ਹृਦਯਂ ਤਾਤ ਵੇਪਤੇऽਤੀਵ ਸਂਸ਼ਯੇ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਸੰਦੇਹ ਵਿਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ।
ਕੁਰੁ ਮੇऽਸਂਸ਼ਯਂ ਚੇਤਃ ਸਮਰ੍ਥੋऽਸਿ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਤ੍ਰਾਹਿ ਸਂਸਾਰਵਾਰ੍ਧੇਸ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਪੋਤੇਨ ਮਾਂ ਮੁਨੇ
ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦੇ, ਤੂੰ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ! ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਂ ਚੋਤ੍ਪਤਨ੍ਤਂ ਚ ਮਗ੍ਨਂ ਮੋਹਜਲਾਵਿਲੇ
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੋਹ ਦੇ ਗੰਦਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ, ਉੱਭਰਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ —
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਾਙ੍ਗਤਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਚ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪृष੍ਟੋऽਹਂ ਕੁਰੁਸਤ੍ਤਮ । ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨ੍ਨਾਰਦਃ ਪ੍ਰਾਹ ਮਯਾ ਪृष੍ਟੋ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਕੁਰੁਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ, ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਵ੍ਯਾਸ ਕਿਂ ਤੇ ਬ੍ਰਵੀਮ੍ਯਦ੍ਯ ਪੁਰਾऽਯਂ ਸਂਸ਼ਯੋ ਮਮ । ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਹृਦਯੇऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਂਦੇਹਾਸਾਰਪੀਡਿਤਃ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਵਿਆਸ ਜੀ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਗਤ੍ਵਾऽਹਂ ਪਿਤਰਂ ਸ੍ਥਾਨੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮਮਿਤੌਜਸਮ੍ । ਅਪृਚ੍ਛਂ ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਪृष੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਬੜੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹੋ ਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ।
ਪਿਤਃ ਕੁਤਃ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਖਿਲਂ ਵਿਭੋ । ਭਵਤ੍ਕृਤੇਨ ਵਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਕਿਂ ਵਾ ਵਿष੍ਣੁਕृਤਂ ਤ੍ਵਿਦਮ੍
ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਬਣਿਆ, ਜਾਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ?
ਰੁਦ੍ਰਕृਤਂ ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਤ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ਪਤੇ । ਆਰਾਧਨੀਯਃ ਕਃ ਕਾਮਂ ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਕृष੍ਟਸ਼੍ਚ ਕਃ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਜਾਂ ਫਿਰ ਰੁਦਰ ਜੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ? ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਦੇ ਮਾਲਕ। ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ, ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ?
ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਦ ਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਸਨ੍ਦੇਹਾਂਸ਼੍ਛਿਨ੍ਧਿ ਚਾਨਘ । ਨਿਮਗ੍ਨੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿ ਸਂਸਾਰੇ ਦੁਃਖਰੂਪੇऽਨृਤੋਪਮੇ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰੇ, ਝੂਠ ਵਰਗੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
ਸਨ੍ਦੇਹਾਨ੍ਦੋਲਿਤਂ ਚੇਤੋ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਨ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਨ ਦੇਵੇषੁ ਸਾਧਨੇष੍ਵਿਤਰੇषੁ ਚ
ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—ਨਾ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਉਪਾਏ ਵਿਚ।
ਅਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕੁਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪਰਨ੍ਤਪ । ਵਿਕੀਰ੍ਣਂ ਬਹੁਧਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨੈਕਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਜਦ ਤੱਕ ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਕਂ ਸ੍ਮਰਾਮਿ ਯਜੇ ਕਂ ਵਾ ਕਂ ਵ੍ਰਜਾਮ੍ਯਰ੍ਚਯਾਮਿ ਕਮ੍ । ਸ੍ਤੌਮਿ ਕਂ ਨਾਭਿਜਾਨਾਮਿ ਦੇਵ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਸਾਰੇ ਸੁਆਮੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ।
ਤਤੋ ਮਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ । ਮਯਾ ਸਤ੍ਯਵਤੀਸੂਨੋ ਕृਤੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰੇ
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਹੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਕਿਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਸੁਤਾਦ੍ਯਾਹਂ ਦੁਰ੍ਬੋਧਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤ੍ਵਯਾਸ਼ਕ੍ਯਂ ਮਹਾਭਾਗ ਵਿष੍ਣੋਰਪਿ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਪੁੱਤ੍ਰ, ਮੈਂ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਤੂੰ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਤੂੰ ਤਾਂ ਕੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ।
ਰਾਗੀ ਕੋऽਪਿ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸਂਸਾਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਾਮਤੇ । ਵਿਰਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨਿਰੀਹੋ ਯੋ ਵਿਮਤ੍ਸਰਃ
ਹੇ ਸਮਝਦਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਪੁਰਾ ਜਾਤੇ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਸਞ੍ਜਜ੍ਞੇ ਕਮਲਾਦਹਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਜਗਤ ਮਿਟ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਤੱਤ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਜੰਮਿਆ।
ਨਾਪਸ਼੍ਯਂ ਤਰਣਿਂ ਸੋਮਂ ਨ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਨ ਚ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਸਮਾਵਿष੍ਟਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਮਕਰਵਂ ਤਦਾ
ਮੈਂ ਨਾ ਸੂਰਜ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਚੰਨ, ਨਾ ਰੁੱਖ, ਨਾ ਪਹਾੜ। ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਕਸ੍ਮਾਦਹਂ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਃ ਸਲਿਲੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ । ਕੋ ਮੇ ਤ੍ਰਾਤਾ ਪ੍ਰਭੁਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸਂਹਰ੍ਤਾ ਵਾ ਯੁਗਾਤ੍ਯਯੇ
ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਇਸ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਆਇਆ? ਮੇਰਾ ਰਾਖਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?
ਨ ਚ ਭੂਰ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਪष੍ਟਾ ਯਦਾਧਾਰਂ ਜਲਂ ਤ੍ਵਿਦਮ੍ । ਪਙ੍ਕਜਂ ਕਥਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਰੂਢਿਯੋਗਯੋਃ
ਧਰਤੀ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਹੀ ਆਧਾਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਮਲ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਵਾਧ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉੱਗਿਆ?
ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਦ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਙ੍ਕਂ ਤਂ ਮੂਲਂ ਵੈ ਪਙ੍ਕਜਸ੍ਯ ਚ । ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਧਰਾ ਤਤ੍ਰ ਮੂਲਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।