ਏਕਕਰ੍ਤृਕਮੇਤਦ੍ਵਾ ਬਹੁਕਰ੍ਤृਕਮਨ੍ਯਥਾ । ਅਕਰ੍ਤृਕਂ ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੋਧੋऽਯਂ ਵਿਭਾਤਿ ਮੇ
ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਇਕ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਦੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ? ਜੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸਨ੍ਦੇਹਸਨ੍ਦੋਹੇ ਮਗ੍ਨਂ ਮਾਂ ਤਾਰਯਾਧੁਨਾ । ਵਿਕਲ੍ਪਕੋਟੀਃ ਕृਰ੍ਵਾਣਂ ਸਂਸਾਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਤਰੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।
ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਂਕਰਂ ਕੇਚਿਨ੍ਮਤ੍ਵਾ ਕਾਰਣਕਾਰਣਮ੍ । ਸਦਾਸ਼ਿਵਂ ਮਹਾਦੇਵਂ ਪ੍ਰਲਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੈ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾਰਾਮਂ ਸੁਰੇਸ਼ਂ ਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਹਰਮ੍ । ਸਂਸਾਰਤਾਰਕਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਰਣਮ੍
ਉਹ ਆਪ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਲੈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੇ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤ੍ਯੇਨਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਭੁਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਭੁਕ੍ਤਿਦਂ ਮੁਕ੍ਤਿਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਾਦਿਂ ਸਰ੍ਵਤੋਮੁਖਮ੍ । ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼ਰਣਮਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਹਰਿਮ੍
ਉਹ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੌਜੂਦ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉਹ ਹਰਿ ਹੈ।
ਧਾਤਾਰਂ ਚ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਸृष੍ਟਿਕਾਰਣਮ੍ । ਤਮੇਵ ਸਰ੍ਵਵੇਤ੍ਤਾਰਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਮ੍
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਧਾਤਾ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਂ ਸੁਰੇਸ਼ਾਨਂ ਨਾਭਿਪਦ੍ਮਭਵਂ ਵਿਭੁਮ੍ । ਸ੍ਰष੍ਟਾਰਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕਨਿਵਾਸਿਨਮ੍
ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਜੋ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਵੱਡਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਦਿਨੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਂ ਵੇਦਵਾਦਿਨਃ । ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਰਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਾਃ
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਉਸਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਜਨ੍ਤਿ ਚ ਤਥਾ ਯਜ੍ਞੇ ਵਾਸਵਂ ਚ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਂ ਦੇਵਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਭੁਮੁਲ੍ਬਣਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਸਵ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਜ੍ਞਾਧੀਸ਼ਂ ਸੁਰਾਧੀਸ਼ਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼ਂ ਸ਼ਚੀਪਤਿਮ੍ । ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਚੈਵ ਭੋਕ੍ਤਾਰਂ ਸੋਮਪਂ ਸੋਮਪਪ੍ਰਿਯਮ੍
ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।
ਵਰੁਣਂ ਚ ਤਥਾ ਸੋਮਂ ਪਾਵਕਂ ਪਵਨਂ ਤਥਾ । ਯਮਂ ਕੁਬੇਰਂ ਧਨਦਂ ਗਣਾਧੀਸ਼ਂ ਤਥਾਪਰੇ
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਯਮ, ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹੇਰਮ੍ਬਂ ਗਜਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਸਾਧਕਮ੍ । ਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਦਂ ਕਾਮਂ ਕਾਮਦਂ ਕਾਮਗਂ ਪਰਮ੍
ਹੇਰੰਬ, ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਭਵਾਨੀਂ ਕੇਚਨਾਚਾਰ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਖਿਲਾਰ੍ਥਦਾਮ੍ । ਆਦਿਮਾਯਾਂ ਮਹਾਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਾਨੁਗਾਮ੍
ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਆਦਿ ਮਾਇਆ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਕਤਾਸਮਾਪਨ੍ਨਾਂ ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਰਿਣੀਮ੍ । ਮਾਤਰਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਈ ਹੋਈ, ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਲੈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮਾਂ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਾਂ ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪਿਕਾਂ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੁषੁ । ਈਸ਼੍ਵਰੀਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਂ ਸਗੁਣਾਂ ਸ਼ਿਵਾਮ੍
ਉਹ ਨਾ ਆਰੰਭ ਵਾਲੀ, ਨਾ ਅੰਤ ਵਾਲੀ, ਪੂਰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।
ਵੈष੍ਣਵੀਂ ਸ਼ਾਙ੍ਕਰੀਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਵਾਸਵੀਂ ਵਾਰੁਣੀਂ ਤਥਾ । ਵਾਰਾਹੀਂ ਨਾਰਸਿਂਹੀਂ ਚ ਮਹਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਂ ਤਥਾਦ੍ਭੁਤਾਮ੍
ਵੈਸ਼੍ਣਵੀ, ਸ਼ਾਂਕਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵਾਸਵੀ, ਵਾਰੁਣੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਨਾਰਸਿੰਹੀ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ —
ਵੇਦਮਾਤਰਮੇਕਾਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਭਵਤਰੋਃ ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਨਿਹਨ੍ਤ੍ਰੀਂ ਚ ਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ਸਰ੍ਵਕਾਮਦਾਮ੍
ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ-ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ —
ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਾਂ ਚ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੂਣਾਂ ਕਾਮਦਾਂ ਚ ਫਲਾਰ੍ਥਿਨਾਮ੍ । ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤਰੂਪਾਂ ਚ ਗੁਣਵਿਸ੍ਤਾਰਕਾਰਕਾਮ੍
ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ —
ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਂ ਸਗੁਣਾਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤਿ ਫਲਾਰ੍ਥਿਨਃ । ਨਿਰਂਜਨਂ ਨਿਰਾਕਾਰਂ ਨਿਰ੍ਲੇਪਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਕਿਲ
ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਗੁਣ ਵੀ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੋਰਥੀ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।
ਅਰੂਪਂ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰਾਃ । ਵੇਦੋਪਨਿषਦਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤੇਜੋਮਯ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਜੋਤਿ-ਰੂਪ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षਾ ਪੁਰੁषਃ ਸਹਸ੍ਰਨਯਨਸ੍ਤਥਾ । ਸਹਸ੍ਰਕਰਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਸ੍ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍
ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥ ਤੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਾਦਮਥਾਕਾਸ਼ਂ ਪਰਮਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਵਿਰਾਜਂ ਵਿਰਜਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਂ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਪੁਰਾਵਿਦਃ । ਨੈਕੋऽਪੀਤਿ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਭੁਰੀਸ਼ਃ ਕਦਾਚਨ
ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿਦਿਆ ਵਾਲੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਖੋਤਮ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਅਨੀਸ਼੍ਵਰਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਿਤਿ ਕੇਚਨ । ਨ ਕਦਾਪੀਸ਼ਜਨ੍ਯਂ ਯਜ੍ਜਗਦੇਤਦਚਿਨ੍ਤਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਜਗਤ ਅਕਲਪਨੀਯ ਹੈ।
ਸਦੈਵੇਦਮਨੀਸ਼ਂ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵੋਤ੍ਥਂ ਸਦੇਦृਸ਼ਮ੍ । ਅਕਰ੍ਤਾਸੌ ਪੁਮਾਨ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਚ ਸਾ
ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮੁਨਯਃ ਕਪਿਲਾਦਯਃ । ਏਤੇ ਸਨ੍ਦੇਹਸਨ੍ਦੋਹਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਤਥਾऽਪਰੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪਿਲ ਆਦਿਕ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਕਲ੍ਪੋਪਹਤਂ ਚੇਤਃ ਕਿਂ ਕਰੋਮਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਵਿਵਕ੍ਸ਼ਾਯਾਂ ਨ ਮਨੋ ਮੇ ਸ੍ਥਿਰਂ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ! ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਕੋ ਧਰ੍ਮਃ ਕੀਦृਸ਼ੋऽਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਂ ਨੈਵੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਦੇਵਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਧਰਮ ਕੀਹ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪੀਡ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦਾਨਵੈਃ ਪਾਪੈਃ ਕੁਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਧਰ੍ਮਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸਦਾਚਾਰਾਃ ਪਾਣ੍ਡਵਾ ਮਮ ਵਂਸ਼ਜਾਃ
ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਾਪੀ ਦਾਨਵਾਂ ਵਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਪਾਂਡਵ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ —