ਹਰ੍षਸ਼ੋਕਯੁਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਮਯਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਦੇਹਾਃ ਕਿਂ ਵਾਨ੍ਯਥਾ ਮੁਨੇ
ਕੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗਮ ਵਿਚ ਫਸਦੇ ਹਨ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਆਲਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ?
ਕੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਕੈਰ੍ਗੁਣੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ੍ਤਥਾ । ਭੋਗਸ਼੍ਚ ਕੀਦृਸ਼ਸ੍ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਯੁषਸ੍ਤਥਾ
ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਗੁਣ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕਿੰਨੀ ਹੈ?
ਨਿਵਾਸਸ੍ਥਾਨਮਪ੍ਯੇषਾਂ ਵਿਭੂਤਿਂ ਚ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ । ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਕਥਾਮਿਮਾਮ੍
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ - ਦੁਰ੍ਗਮਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਭਾਰੋऽਯਂ ਕृਤੋ ਰਾਜਂਸ੍ਤ੍ਵਯਾऽਧੁਨਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਮਹਾਮਤੇ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛ ਲਿਆ — ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ।
ਏਤਦੇਵ ਮਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪृष੍ਟੋऽਸੌ ਨਾਰਦੋ ਮੁਨਿਃ । ਵਿਸ੍ਮਿਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚੇਦਮੁਤ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ृਣੁ ਭੂਪਤੇ
ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਠ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ — ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਮਯੇ ਚਾਹਂ ਗਙ੍ਗਾਤੀਰੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਮੁਨਿਮ੍ । ਅਪਸ਼੍ਯਂ ਨਾਰਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਂ ਵੇਦਵਿਤ੍ਤਮਮ੍
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਖੜੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾਹਂ ਮੁਦਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਾਦਯੋਰਪਤਂ ਮੁਨੇਃ । ਤੇਜਾਜ੍ਞਪ੍ਤਃ ਸਮੀਪੇऽਸ੍ਯ ਸਂਵਿष੍ਟਸ਼੍ਚ ਵਰਾਸਨੇ
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਵਧੀਆ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕੁਸ਼ਲਵਾਰ੍ਤਾਂ ਵੈ ਤਮਪृਚ੍ਛਂ ਵਿਧੇਃ ਸੁਤਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਿष੍ਟਂ ਜਾਹ੍ਨਵੀਤੀਰੇ ਨਿਰ੍ਜਨੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਾਲੁਕੇ
ਉਸ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਸੁੰਨੇ, ਨਰਮ ਰੇਤ ਵਾਲੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਲੀਨ ਸੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
ਮੁਨੇऽਤਿਵਿਤਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਮਹਾਮਤੇ । ਕਃ ਕਰ੍ਤਾ ਪਰਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਨ੍ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਵਿਧਾਨਤਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਜਗਤ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਚਨਹਾਰ ਕੌਣ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
ਕਸ੍ਮਾਦੇਤਤ੍ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਅਨਿਤ੍ਯਂ ਵਾ ਤਥਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਦਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ
ਹੇ ਵਧੀਆ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਕਿਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਾਸਵੰਤ? ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ।
ਏਕਕਰ੍ਤृਕਮੇਤਦ੍ਵਾ ਬਹੁਕਰ੍ਤृਕਮਨ੍ਯਥਾ । ਅਕਰ੍ਤृਕਂ ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੋਧੋऽਯਂ ਵਿਭਾਤਿ ਮੇ
ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਇਕ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਦੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ? ਜੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸਨ੍ਦੇਹਸਨ੍ਦੋਹੇ ਮਗ੍ਨਂ ਮਾਂ ਤਾਰਯਾਧੁਨਾ । ਵਿਕਲ੍ਪਕੋਟੀਃ ਕृਰ੍ਵਾਣਂ ਸਂਸਾਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਤਰੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।
ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਂਕਰਂ ਕੇਚਿਨ੍ਮਤ੍ਵਾ ਕਾਰਣਕਾਰਣਮ੍ । ਸਦਾਸ਼ਿਵਂ ਮਹਾਦੇਵਂ ਪ੍ਰਲਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੈ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾਰਾਮਂ ਸੁਰੇਸ਼ਂ ਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਹਰਮ੍ । ਸਂਸਾਰਤਾਰਕਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਰਣਮ੍
ਉਹ ਆਪ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਲੈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੇ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤ੍ਯੇਨਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਭੁਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਭੁਕ੍ਤਿਦਂ ਮੁਕ੍ਤਿਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਾਦਿਂ ਸਰ੍ਵਤੋਮੁਖਮ੍ । ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼ਰਣਮਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਹਰਿਮ੍
ਉਹ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੌਜੂਦ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉਹ ਹਰਿ ਹੈ।
ਧਾਤਾਰਂ ਚ ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਸृष੍ਟਿਕਾਰਣਮ੍ । ਤਮੇਵ ਸਰ੍ਵਵੇਤ੍ਤਾਰਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਮ੍
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਧਾਤਾ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਂ ਸੁਰੇਸ਼ਾਨਂ ਨਾਭਿਪਦ੍ਮਭਵਂ ਵਿਭੁਮ੍ । ਸ੍ਰष੍ਟਾਰਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕਨਿਵਾਸਿਨਮ੍
ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਜੋ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਵੱਡਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਦਿਨੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਂ ਵੇਦਵਾਦਿਨਃ । ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਰਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਾਃ
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਉਸਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਜਨ੍ਤਿ ਚ ਤਥਾ ਯਜ੍ਞੇ ਵਾਸਵਂ ਚ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਂ ਦੇਵਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਭੁਮੁਲ੍ਬਣਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਸਵ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਜ੍ਞਾਧੀਸ਼ਂ ਸੁਰਾਧੀਸ਼ਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼ਂ ਸ਼ਚੀਪਤਿਮ੍ । ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਚੈਵ ਭੋਕ੍ਤਾਰਂ ਸੋਮਪਂ ਸੋਮਪਪ੍ਰਿਯਮ੍
ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।
ਵਰੁਣਂ ਚ ਤਥਾ ਸੋਮਂ ਪਾਵਕਂ ਪਵਨਂ ਤਥਾ । ਯਮਂ ਕੁਬੇਰਂ ਧਨਦਂ ਗਣਾਧੀਸ਼ਂ ਤਥਾਪਰੇ
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਯਮ, ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹੇਰਮ੍ਬਂ ਗਜਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਸਾਧਕਮ੍ । ਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਦਂ ਕਾਮਂ ਕਾਮਦਂ ਕਾਮਗਂ ਪਰਮ੍
ਹੇਰੰਬ, ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਭਵਾਨੀਂ ਕੇਚਨਾਚਾਰ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਖਿਲਾਰ੍ਥਦਾਮ੍ । ਆਦਿਮਾਯਾਂ ਮਹਾਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪੁਰੁषਾਨੁਗਾਮ੍
ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਆਦਿ ਮਾਇਆ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਕਤਾਸਮਾਪਨ੍ਨਾਂ ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਰਿਣੀਮ੍ । ਮਾਤਰਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਈ ਹੋਈ, ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਲੈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮਾਂ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਾਂ ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪਿਕਾਂ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੁषੁ । ਈਸ਼੍ਵਰੀਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਂ ਸਗੁਣਾਂ ਸ਼ਿਵਾਮ੍
ਉਹ ਨਾ ਆਰੰਭ ਵਾਲੀ, ਨਾ ਅੰਤ ਵਾਲੀ, ਪੂਰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।
ਵੈष੍ਣਵੀਂ ਸ਼ਾਙ੍ਕਰੀਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਵਾਸਵੀਂ ਵਾਰੁਣੀਂ ਤਥਾ । ਵਾਰਾਹੀਂ ਨਾਰਸਿਂਹੀਂ ਚ ਮਹਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਂ ਤਥਾਦ੍ਭੁਤਾਮ੍
ਵੈਸ਼੍ਣਵੀ, ਸ਼ਾਂਕਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵਾਸਵੀ, ਵਾਰੁਣੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਨਾਰਸਿੰਹੀ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ —
ਵੇਦਮਾਤਰਮੇਕਾਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਭਵਤਰੋਃ ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਨਿਹਨ੍ਤ੍ਰੀਂ ਚ ਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ਸਰ੍ਵਕਾਮਦਾਮ੍
ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ-ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ —
ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਾਂ ਚ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੂਣਾਂ ਕਾਮਦਾਂ ਚ ਫਲਾਰ੍ਥਿਨਾਮ੍ । ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤਰੂਪਾਂ ਚ ਗੁਣਵਿਸ੍ਤਾਰਕਾਰਕਾਮ੍
ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ —
ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਂ ਸਗੁਣਾਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤਿ ਫਲਾਰ੍ਥਿਨਃ । ਨਿਰਂਜਨਂ ਨਿਰਾਕਾਰਂ ਨਿਰ੍ਲੇਪਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਕਿਲ
ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਗੁਣ ਵੀ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੋਰਥੀ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।