ਦੇਵਰਾਡਸਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਜਾਨੀਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਤਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਹਾਗਰ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਸਮੁਪਾਦ੍ਰਵਤ੍
ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਵੱਡੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਯਕਸ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਪ੍ਰਾਦ੍ਰਵਚ੍ਚ ਪਰਂ ਤੇਜੋ ਯਕ੍ਸ਼ਰੂਪਂ ਪਰਾਤ੍ਪਰਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ ਤਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਵਾਸਵਾਗ੍ਰਤਃ
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜੋਤ, ਜੋ ਯਕਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ, ਕੋਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਤੀਵ ਲਜ੍ਜਿਤੋ ਜਾਤੋ ਵਾਸਵੋ ਦੇਵਰਾਡਪਿ । ਯਕ੍ਸ਼ਸਮ੍ਭਾषਣਾਭਾਵਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ ਚੇਤਸਿ
ਇੰਦਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਯਕਸ਼ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥੋੜੀ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆ ਗਈ।
ਅਤਃ ਪਰਂ ਨ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਮਯਾ ਤੁ ਸੁਰਸਂਸਦਿ । ਕਿਂ ਮਯਾ ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਲਘੁਤ੍ਵਂ ਸੁਰਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ
ਹੁਣ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਉਥੇ ਕੀ ਆਖਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਥੋੜੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?
ਦੇਹਤ੍ਯਾਗੋ ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਨੋ ਹਿ ਮਹਤਾਂ ਧਨਮ੍ । ਮਾਨੇ ਨष੍ਟੇ ਜੀਵਿਤਂ ਤੁ ਮृਤਿਤੁਲ੍ਯਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇਸ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਛੱਡਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਰ ਹੈ। ਇੱਜਤ ਹੀ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਹੈ। ਜਦ ਇੱਜਤ ਜਾ ਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਗਰ੍ਵਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਚਰਿਤ੍ਰਮੀਦृਸ਼ਂ ਯਸ੍ਯ ਤਮੇਵ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ, ਓਥੇ ਹੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਚਲਣ ਐਸਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਓਟ ਲੈ ਲਈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕ੍ਸ਼ਣੇ ਜਾਤਾ ਵ੍ਯੋਮਵਾਣੀ ਨਭਸ੍ਤਲੇ । ਮਾਯਾਬੀਜਂ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਜਪ ਤੇਨ ਸੁਖੀ ਭਵ
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: ਹੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਿਆ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਬੀਜ ਮੰਤਰ ਜਪ, ਇਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਤਤੋ ਜਜਾਪ ਪਰਮਂ ਮਾਯਾਬੀਜਂ ਪਰਾਤ੍ਪਰਮ੍ । ਲਕ੍ਸ਼ਵਰ੍षਂ ਨਿਰਾਹਾਰੋ ਧ੍ਯਾਨਮੀਲਿਤਲੋਚਨਃ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬੀਜ ਮੰਤਰ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ।
ਅਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਤ੍ਰਮਾਸੀਯਨਵਮ੍ਯਾਂ ਮਧ੍ਯਗੇ ਰਵੌ । ਤਦੇਵਾਵਿਰਭੂਤ੍ਤੇਜਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸ੍ਥਲੇ ਪੁਨਃ
ਅਚਾਨਕ ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨੌਂਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿਰ ਤੇ ਸੀ, ਉਹੀ ਜੋਤ ਫਿਰੋਂ ਉਸੇ ਥਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
ਤੇਜੋਮਣ੍ਡਲਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਕੁਮਾਰੀਂ ਨਵਯੌਵਨਾਮ੍ । ਭਾਸ੍ਵਜ੍ਜਪਾਪ੍ਰਸੂਨਾਭਾਂ ਬਾਲਕੋਟਿਰਵਿਪ੍ਰਭਾਮ੍
ਉਸ ਚਾਨਣ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿਚ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਜੋ ਤਾਜ਼ਾ ਜਪਾ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ।
ਬਾਲਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ਮੁਕੁਟਾਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਿਤਸ੍ਤਨੀਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵਰਹਸ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਵਰਪਾਸ਼ਾਙ੍ਕੁਸ਼ਾਭਯਾਨ੍
ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਿਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਕੁਟ ਸੀ, ਕਪੜਿਆਂ ਹੇਠੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸੌਂਹਲੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰ, ਫਾਂਸ, ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਅਭੈ ਮудਰਾ ਸੀ।
ਦਧਾਨਾਂ ਰਮਣੀਯਾਙ੍ਗੀਂ ਕੋਮਲਾਙ੍ਗਲਤਾਂ ਸ਼ਿਵਾਮ੍ । ਭਕ੍ਤਕਲ੍ਪਦ੍ਰੁਮਾਮਮ੍ਬਾਂ ਨਾਨਾਭੂषਣਭੂषਿਤਾਮ੍
ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਨਰਮ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਾਂ ਮਲ੍ਲਿਕਾਮਾਲਾਕਬਰੀਜੂਟਸ਼ੋਭਿਤਾਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਚਤੁਰ੍ਵੇਦੈਰ੍ਮੂਰ੍ਤਿਮਦ੍ਭਿਰਭਿष੍ਟੁਤਾਮ੍
ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਸਨ, ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਮੱਲਿਕਾ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਸੀ, ਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।
ਦਨ੍ਤਚ੍ਛਟਾਭਿਰਭਿਤਃ ਪਦ੍ਮਰਾਗੀਕृਤਕ੍ਸ਼ਮਾਮ੍ । ਪ੍ਰਸਨ੍ਤਸ੍ਮੇਰਵਦਨਾਂ ਕੋਟਿਕਨ੍ਦਰ੍ਪਸੁਨ੍ਦਰਾਮ੍
ਉਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਗੁਲਾਬੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਲੱਗੀ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਤੇ ਸੋਹਣਪ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਕਾਮਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਰਕ੍ਤਾਮ੍ਬਰਪਰੀਧਾਨਾਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਚਰ੍ਚਿਤਾਮ੍ । ਉਮਾਭਿਧਾਨਾਂ ਪੁਰਤੋ ਦੇਵੀਂ ਹੈਮਵਤੀਂ ਸ਼ਿਵਾਮ੍
ਉਹ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਧੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਸੀ।
ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਜਕਰੁਣਾਮੂਰ੍ਤਿਂ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਕਾਰਣਾਮ੍ । ਦਦਰ੍ਸ਼ ਵਾਸਵਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰੇਮਗਦ੍ਗਦਿਤਾਨ੍ਤਰਃ
ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ ਦਇਆ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸੀ, ਸਾਰਿਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਉਥੇ ਵਾਸਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।
ਪ੍ਰੇਮਾਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਨਯਨੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਿਤਤਨੁਸ੍ਤਤਃ । ਦਣ੍ਡਵਤ੍ਪ੍ਰਣਨਾਮਾਥ ਪਾਦਯੋਰ੍ਜਗਦੀਸ਼ਿਤੁਃ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਤੁष੍ਟਾਵ ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰੈਰ੍ਭਕ੍ਤਿਸਨ੍ਨਤਕਨ੍ਧਰਃ । ਉਵਾਚ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤਃ ਕਿਮਿਦਂ ਯਕ੍ਸ਼ਮਿਤ੍ਯਪਿ
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਵੀਂ ਗਰਦਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇਹ ਕੀ ਅਚੰਭਾ ਹੈ?'
ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਂ ਚ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਦ ਸਰ੍ਵਂ ਸੁਸ਼ੋਭਨੇ । ਇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਕਰੁਣਾਰ੍ਣਵਾ
'ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਸੋਹਣੀਏ।' ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਇਆ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਬੋਲੀ।
ਰੂਪਂ ਮਦੀਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਤ੍ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਕਾਰਣਮ੍ । ਮਾਯਾਧਿष੍ਠਾਨਭੂਤਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍
'ਮੇਰਾ ਇਹ ਰੂਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਇਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ।'
ਸਰ੍ਵੇ ਵੇਦਾ ਯਤ੍ਪਦਮਾਮਨਨ੍ਤਿ ਤਪਾਂਸਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚ ਯਦ੍ਵਦਨ੍ਤਿ । ਯਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਚਰਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤੇ ਪਦਂ ਸਂਗ੍ਰਹੇਣ ਬ੍ਰਵੀਮਿ
'ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ।'
ਓਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦੇਵਾਹੁਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰੀਂਮਯਮ੍ । ਦ੍ਵੇ ਬੀਜੇ ਮਮ ਮਨ੍ਤ੍ਰੌ ਸ੍ਤੋ ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ
'ਓਮ ਇਕ ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਹ੍ਰੀੰ ਰੂਪ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਬੀਜ ਮੇਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।'
ਭਾਗਦ੍ਵਯਵਤੀ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸृਜਾਮਿ ਸਕਲਂ ਜਗਤ੍ । ਤਤ੍ਰੈਕਭਾਗਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਨਾਮਕਃ
'ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਦੀ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਨਾਮਕ ਹੈ।'
ਮਾਯਾਪ੍ਰਕृਤਿਸਂਜ੍ਞਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਭਾਗ ਈਰਿਤਃ । ਸਾ ਚ ਮਾਯਾ ਪਰਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਤ੍ਯਹਮੀਸ਼੍ਵਰੀ
'ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਮੈਂ, ਦੇਵੀ, ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਾਲਕਾ ਹਾਂ।'
ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕੇਵੇਯਂ ਮਮਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮਾਗਤਾ । ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਮਿਕਾ ਚੈषਾ ਮਾਯਾ ਮਮ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ
'ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਮਾਇਆ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਾਇਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।'
ਪ੍ਰਲਯੇ ਸਰ੍ਵਜਗਤੋ ਮਦਭਿਨ੍ਨੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਪ੍ਰਾਣਿਕਰ੍ਮਪਰੀਪਾਕਵਸ਼ਤਃ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ
'ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਇਆ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।'
ਰੂਪਂ ਤਦੇਵਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਾਵਮੁਪੈਤਿ ਚ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾ ਤੁ ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਸਾ ਮਾਯੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਉਹ ਰੂਪ ਪਹਿਲਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾ ਤੁ ਯਾ ਮਾਯਾ ਤਮਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੋਚ੍ਯਤੇ । ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾਤ੍ਤਮੋਰੂਪਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵਃ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਾਇਆ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਹਰੀ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਤਵ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਜੋਗੁਣਸ੍ਤਦੈਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸੁਰਸਤ੍ਤਮ । ਗੁਣਤ੍ਰਯਾਤ੍ਮਕਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਮਹੇਸ਼੍ਵਰਾਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਮਹੇਸ਼, ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਜੋਗੁਣਾਧਿਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਧਿਕੋ ਭਵੇਤ੍ । ਤਮੋਗੁਣਾਧਿਕੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਰੂਪਧृਕ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਗੁਣ, ਤੇ ਰੁਦਰ ਵਿੱਚ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।