ਸੁਰਭਿਰ੍ਵੈष੍ਣਵੀ ਮਾਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਿष੍ਣੁਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਗੋਗ੍ਰਾਸਂ ਚ ਮਯਾ ਦਤ੍ਤਂ ਸੁਰਭੇ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯਤਾਮ੍
ਸੁਰਭੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਂ, ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗੋ-ਗ੍ਰਾਸ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗੋਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨਮ ਇਤ੍ਯੇਵ ਪੂਜਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਵੇऽਰ੍ਪਯੇਤ੍ । ਗੋਗ੍ਰਾਸੇਨ ਤੁ ਗੋਮਾਤਾ ਸੁਰਭਿਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ
‘ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗੋ-ਗ੍ਰਾਸ ਦੇਣ ਨਾਲ ਗੋ ਮਾਤਾ ਸੁਰਭੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤੋ ਗੋਦੋਹਨਂ ਕਾਲਂ ਤਿष੍ਠੇਚ੍ਚੈਵ ਗृਹਾਙ੍ਗਣੇ । ਅਤਿਥਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਭਗ੍ਨਾਸ਼ੋ ਗृਹਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਫਿਰ ਗੋਆਂ ਦੁਹਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਹਿਮਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਘਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਸ ਤਸ੍ਮੈ ਦੁष੍ਕृਤਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਣ੍ਯਮਾਦਾਯ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਗੁਰੁਰ੍ਭ੍ਰਾਤਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾਸਃ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਨੇਕੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਭਰਾ, ਬੱਚੇ, ਨੌਕਰ ਤੇ ਜੋ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹੋ,
ਅਭ੍ਯਾਗਤੋऽਤਿਥਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਰੇਤੇ ਪੋष੍ਯਾ ਉਦਾਹृਤਾਃ । ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤੁ ਯੋ ਮੋਹਾਨ੍ਨ ਕਰੋਤਿ ਗृਹਾਸ਼੍ਰਮਮ੍
ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਮਾਨ ਤੇ ਅੱਗ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਘਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,
ਤਸ੍ਯ ਨਾਯਂ ਤੁ ਨ ਪਰੋ ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ ਧਰ੍ਮਤਃ । ਯਤ੍ਫਲਂ ਸੋਮਯਾਗੇਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਧਨਵਾਨ੍ਦ੍ਵਿਜਃ
ਉਸ ਲਈ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ। ਜਿਵੇਂ ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਸੋਮਾ ਯਗਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ,
ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਞ੍ਚਮਹਾਯਜ੍ਞੈਰ੍ਦਰਿਦ੍ਰਸ੍ਤੇਨ ਚਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਅਥ ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵ
ਉਹੀ ਫਲ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਯਗਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਦੀ ਵਿਵਰਣ ਕਰਾਂਗਾ,
ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਦਿਭਿਃ । ਪਰਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰਾਃ ਪਾਤਕਕਿਲ੍ਬਿषੈਃ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਧਿਨਾ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਮੁਚ੍ਯੇਤ ਸ ऋਣਤ੍ਰਯਾਤ੍ । ਕੁਲਾਨ੍ਯੁਦ੍ਧਰਤੇ ਵਿਪ੍ਰੋ ਨਰਕਾਨੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਮ੍
ਜਿਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕੀ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉੱਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਹृਤ੍ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਮਰਣਿਰ੍ਮਨੋ ਮਨ੍ਧਾਨਸਂਜ੍ਞਕਮ੍
ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਗਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਕਮਲ ਯਗਨ-ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੰਧਾਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਯੁਰਜ੍ਜ੍ਵਾ ਮਥੇਦਗ੍ਨਿਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਧ੍ਵਰ੍ਯੁਰੇਵ ਚ । ਤਰ੍ਜਨੀਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁष੍ਠੈਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯੈਵਾਹੁਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍
ਹਵਾ, ਜੀਭ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖ ਆਹਵਾਰੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੈ। ਤਰਜਨੀ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯਮਾਨਾਮਿਕਾਙ੍ਗੁष੍ਠੈਰਪਾਨਸ੍ਯਾਹੁਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਕਨਿष੍ਠਾਨਾਮਿਕਾਙ੍ਗੁष੍ਠੈਰ੍ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਮੱਧਮ, ਅਨਾਮਿਕਾ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਨਾਲ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਛੋਟਾ, ਅਨਾਮਿਕਾ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਨਾਲ ਫਿਰ ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਨਿष੍ਠਾਤਰ੍ਜਨ੍ਯਙ੍ਗੁष੍ਠੈਰੁਦਾਨਸ੍ਯਾਹੁਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੁਲੈਰ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਸਮਾਨਸ੍ਯਾਹੁਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍
ਛੋਟਾ, ਤਰਜਨੀ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਨਾਲ ਉਦਾਨ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਹਾਨ੍ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਣਵਾਦ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਨਾਮਮਨ੍ਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਵੈ ਪਠੇਤ੍ । ਮੁਖੇ ਚਾਹਵਨੀਯਸ੍ਤੁ ਹृਦਯੇ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯਕਃ
ਓਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਵਾਹਾ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਨਾਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਆਹਵਨੀਅ ਅੱਗ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਰਹਪਤਿਆ ਅੱਗ ਹੈ।
ਨਾਭੌ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਯਾਦਧਃ ਸਭ੍ਯਾਵਸਥ੍ਯਕੌ । ਵਾਗ੍ਘੋਤਾ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦ੍ਗਾਤਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਧ੍ਵਰ੍ਯੁਰੇਵ ਚ
ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ਿਨ ਅੱਗ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਸਭਿਆ ਤੇ ਆਵਸਥਿਆ ਅੱਗ ਹਨ। ਬੋਲ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਗਾਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖ ਆਹਵਾਰੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਮਾਗ੍ਨੀਧ੍ਰਸ੍ਥਾਨ ਏਵ ਚ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪਸ਼ੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਣਵਃ ਪਯ ਈਰਿਤਮ੍
ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੈ, ਕੰਨ ਅਗਨੀਧਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਯਗਨ ਦਾ ਪਸ਼ੂ ਹੈ, 'ਓਮ' ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਪਤ੍ਨੀ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਦਧੀਨੋ ਗृਹਾਸ਼੍ਰਮੀ । ਉਰੋ ਵੇਦਿਸ੍ਤੁ ਰੋਮਾਣਿ ਦਰ੍ਭਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸ੍ਰੁਕ੍ਸ੍ਰੁਵੌ ਕਰੌ
ਬੁੱਧੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਘਰ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਵੇਦੀ ਹੈ, ਵਾਲ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਹਨ, ਤੇ ਹੱਥ ਸ੍ਰੁਕ ਤੇ ਸ੍ਰੁਵਾ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ऋषੀ ਰੁਕ੍ਮਵਰ੍ਣਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਗ੍ਨਿਕਃ । ਦੇਵਤਾਦਿਤ੍ਯ ਏਵਾਤ੍ਰ ਗਾਯਤ੍ਰੀਚ੍ਛਨ੍ਦ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪ੍ਰਾਣ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਰੁਕਮਵਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਗ ਭੁੱਖ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਤੇ ਛੰਦ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯ ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਹਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਕੀਰ੍ਤਯੇਦਪਿ । ਇਦਮਾਦਿਤ੍ਯਦੇਵਾਯ ਨ ਮਮੇਤਿ ਵਦੇਦਪਿ
ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਸਵਾਹਾ' ਉਚਾਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — 'ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਹੈ।'
ਅਪਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤਥਾ ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਧਵਲਾਕृਤਿਃ । ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਗ੍ਨਿऋषਿਰੇਵਾਤ੍ਰ ਸੋਮੋ ਵੈ ਦੇਵਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਅਪਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਅੱਗ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉष੍ਣਿਕ੍ਛਨ੍ਦਸ੍ਤਥਾਪਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹੇਤ੍ਯਪਿ ਕੀਰ੍ਤਯੇਤ੍ । ਸੋਮਾਯੇਦਂ ਚ ਨ ਮਮੇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਹਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਅਪਾਨ ਦੇ ਅਰਪਣ ਲਈ ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ 'ਸਵਾਹਾ' ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਇਹ ਸੋਮਾ ਲਈ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ' — ਇਥੇ 'ਰੋਹਹ' ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚਾਖ੍ਯਾਤੋऽਮ੍ਬੁਜਵਰ੍ਣਹੁਤਾਸ਼ਨਃ । ऋषਿਰੁਕ੍ਤੋ ਦੇਵਤਾਗ੍ਨਿਰਨੁष੍ਟੁਪ੍ ਛਨ੍ਦ ਈਰਿਤਮ੍
ਵਿਆਨ ਮੰਤਰ ਲਈ ਅੰਬੁਜਵਰਨ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਰਿਕ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਨਾਯ ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਹਾਗ੍ਨਯੇਦਂ ਨ ਮਮੇਤ੍ਯਪਿ । ਉਦਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ਼ਕ੍ਰਗੋਪਸਵਰ੍ਣਕਃ
ਵਿਆਨ ਲਈ ਵੀ 'ਸਵਾਹਾ' ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਅਤੇ 'ਇਹ ਅੱਗ ਲਈ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ' ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਉਦਾਨ ਮੰਤਰ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਕਰਗੋਪ ਸਵਰਨਕ ਹਨ।
ऋषਿਰਗ੍ਨਿਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵੈ ਦੇਵਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਬृਹਤੀਚ੍ਛਨ੍ਦ ਆਖ੍ਯਾਤਮੁਦਾਨਾਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍
ਉਦਾਨ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ ਹਨ, ਦੇਵੀ ਵਾਯੂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਬ੍ਰਹਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਵਾਯਵੇ ਚੇਦਂ ਨ ਮਮ ਏਵਂ ਚੈਵੋਚ੍ਚਰੇਦ੍ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਸਮਾਨਵਾਯੁਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਵਰ੍ਣੋ ਵਿਰੂਪਕਃ
ਵਾਯੂ ਲਈ 'ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ' ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਜਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ। ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ ਮੰਤਰ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਦਯੁਦਵਰਨ ਵਿਰੂਪਕ ਹਨ।
ऋषਿਰਗ੍ਨਿਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਦੇਵਤਾ ਮਤਾ । ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਛਨ੍ਦਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸਮਾਨਾਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍
ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ ਹਨ, ਦੇਵੀ ਪਰਜਨਯ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਾਯੇਦਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ षष੍ਠੀਂ ਚੈਵਾਹੁਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੋ ਮਹਾਨਗ੍ਨਿਰ੍ऋषਿਰ੍ਵੈ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
‘ਇਹ ਪਰਜਨਯ ਲਈ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਛੇਵੀਂ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਮਹਾਨ ਅੱਗ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਗਾਯਤ੍ਰੀਚ੍ਛਨ੍ਦ ਆਖ੍ਯਾਤਂ ਦੇਵਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਭਵੇਦਪਿ । ਸ੍ਵਾਹਾਨ੍ਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਆਖ੍ਯਾਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ ਉਚ੍ਚਰੇਤ੍
ਛੰਦ ਗਾਯਤਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੰਤਰ 'ਸਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਨ ਮਮ ਚੇਤ੍ਯੇਵਂ ਜਾਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਕਮ੍ । ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਧਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ । ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਵਿਦ੍ਯੇਯਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਕਥਿਤਾ ਹਿ ਤੇ
'ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਕਰ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਬਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਤਪ੍ਤਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਅਮृਤਾਪਿਧਾਨਮਿਤ੍ਯੇਵਮੁਚ੍ਚਾਰ੍ਯ ਸਾਧਕੋਤ੍ਤਮਃ । ਉਚ੍ਛਿष੍ਟਭਾਗ੍ਭ੍ਯਃ ਪਾਤ੍ਰਾਨ੍ਨਂ ਦਦ੍ਯਾਦਨ੍ਤੇ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਤਪਤਕ੍ਰਿਚਛ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਲਕੜੀ ਦਾ ਵਰਣਨ: ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਅਮ੍ਰਿਤਾਪਿਧਾਨ' ਉਚਾਰ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਸਾਧਕ, ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਜਨ ਦੇਵੇ ਜੋ ਉਚਿਸ਼ਟ ਭਾਗ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।