ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਪੂਤਾਤ੍ਮਾ ਨਾਧਿਕਾਰ੍ਯਪਿ ਕਰ੍ਮਣਿ । ਅਪਾਨਵਾਯੁਨਿਰ੍ਯਾਤੇ ਜृਮ੍ਭਣੇ ਸ੍ਕਨ੍ਦਨੇ ਕ੍ਸ਼ੁਤੇ
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਨਿਕਲਣ, ਉਂਘ ਆਉਣ, ਛੀਂਕ ਆਉਣ—
ਸ਼੍ਲੇष੍ਮੋਦ੍ਗਾਰੇऽਪਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਭਸ੍ਮਸ੍ਨਾਨਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਸ਼੍ਰੀਭਸ੍ਮਸ੍ਨਾਨਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਸ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ੋऽਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਿਤਃ
ਥੂਕ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਭਸਮ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭਸ੍ਮਸ੍ਨਾਨੋਤ੍ਥਿਤਂ ਫਲਮ੍ । ਸਾਵਧਾਨੇਨ ਮਨਸਾ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵ
ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਸਮ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣ।
ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਪੁਣ੍ਡ੍ਰਧਾਰਣਵਿਧਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਪੁਣ੍ਡ੍ਰਧਾਰਣਵਿਧਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਅਗ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਭਸ੍ਮ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯ ਸਾਦਰਮ੍ । ਧਾਰਣੀਯਂ ਲਲਾਟਾਦੌ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਕੇਵਲਂ ਦ੍ਵਿਜੈਃ
ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਅਤੇ ਉਰਧਵਪੁੰਡ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਅਗਨਿ' ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਸਮ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ' ਲਗਾਉਣ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਵੈਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਏਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਧਾਰ੍ਯਮਨ੍ਵਹਮ੍
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼—all ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯੋਪਨਯਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ ਏਵ ਦ੍ਵਿਜ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰੌਤਂ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਧਾਰਣਮ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹੀ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਵਿਭੂਤਿਧਾਰਣਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਃ ਸਤ੍ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਤਤ੍ਕृਤਂ ਚਾਕृਤਪ੍ਰਾਯਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਚੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮ ਅਕਸਰ ਫਲ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਨ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ੋऽਪਿ ਭਸ੍ਮਨੋ ਧਾਰਣਂ ਵਿਨਾ । ਤਤੋ ਧृਤ੍ਵੈਵ ਭਸ੍ਮਾਙ੍ਗੇ ਗਾਯਤ੍ਰੀਜਪਮਾਚਰੇਤ੍
ਭਸਮ ਲਗਾਏ ਬਿਨਾਂ ਗਾਇਤਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਭਸਮ ਲਾ ਕੇ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਾਯਤ੍ਰੀਂ ਮੂਲਮੇਵਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯੇ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵ । ਸਾ ਭਸ੍ਮਧਾਰਣਾਭਾਵੇ ਨ ਕੇਨਾਪ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਭਸਮ ਲਗਾਏ ਬਿਨਾਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।
ਨ ਤਾਵਦਧਿਕਾਰੋऽਸ੍ਤਿ ਗਾਯਤ੍ਰੀਗ੍ਰਹਣੇ ਮੁਨੇ । ਯਾਵਨ੍ਨ ਭਸ੍ਮ ਭਾਲਾਦੌ ਧृਤਮਗ੍ਨਿਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਨਿ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਸਮ ਮਾਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਗਾਇਤਰੀ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਭਸ੍ਮਹੀਨਲਲਾਟਤ੍ਵਂ ਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਨੁਮਾਪਕਮ੍ । ਏਵਮੇਵ ਮਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ ਸੁਪੁਣ੍ਯਦਃ
ਮਾਤਾ 'ਤੇ ਭਸਮ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਪੂਤਂ ਸਿਤਂ ਭਸ੍ਮ ਲਲਾਟੇ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਸ ਏਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਮਯੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਤਾ 'ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਸਫੈਦ ਭਸਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਸਹਜਾ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਮਣਿਵਦ੍ਭਸ੍ਮਸਂਗ੍ਰਹੇ । ਸ ਏਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਮਯੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਇਕ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਨ ਯਸ੍ਯ ਸਹਜਾ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਮਣਿਵਦ੍ਭਸ੍ਮਸਂਗ੍ਰਹੇ । ਸ ਚਾਣ੍ਡਾਲ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯੋ ਜਨ੍ਮਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇ ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਇਕ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਡਾਲ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
ਨ ਯਸ੍ਯ ਸਹਜਾ ਪ੍ਰੀਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰੋਦ੍ਧੂਲਨਾਦਿषੁ । ਸ ਚਾਣ੍ਡਾਲ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਮਯੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾਉਣ ਤੇ ਉਤਾਰਣ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਯੇ ਭਸ੍ਮਧਾਰਣਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤੇ ਚ ਫਲਾਦਿਕਮ੍ । ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਨਰਕਂ ਘੋਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੋ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਛੱਡ ਕੇ ਫਲ ਆਦਿ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
(ਵਿਭੂਤਿਧਾਰਣਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਃ ਸ਼ਿਵਂ ਪੂਜਯਿष੍ਯਤਿ । ਸ ਦੁਰ੍ਭਗਃ ਸ਼ਿਵਦ੍ਵੇष੍ਟਾ ਸ ਦ੍ਵੇषੋ ਨਰਕਪ੍ਰਦਃ । ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਬਹਿਰ੍ਭੂਤੋ ਭਸ੍ਮਧਾਰਣਵਰ੍ਜਿਤਃ ॥) ਵਿਭੂਤਿਧਾਰਣਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਹੇਮਤੁਲਾਮਪਿ । ਨ ਤਤ੍ਫਲਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪਤਿਤੋ ਹਿ ਭਵੇਦ੍ਧਿ ਸਃ
ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੋਨਾ ਤੋਲਣ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥੋਪਵੀਤਰਹਿਤੈਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਦ੍ਵਿਜੈਃ । ਤਥਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵਿਭੂਤਿਰਹਿਤੈਰਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਉਪਵੀਤ ਬਿਨਾਂ ਸੰਧਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਭਸਮ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸੰਧਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਗਤੋਪਵੀਤੈਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾਂ ਕਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਿਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਜਪਾਦਿਕਂ ਤੁ ਸਾਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਸ੍ਤਥੈਵੋਪੋषਣਾਦਿਕਮ੍
ਜੇ ਉਪਵੀਤ ਗੁਆਚੁਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੰਧਿਆ ਲਈ ਕੋਈ ਬਦਲ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਜਪ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਲਈ।
ਵਿਭੂਤਿਧਾਰਣੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਿਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਵਿਭੂਤਿਧਾਰਣਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਦਿ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯਃ
ਪਰ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੈਤ੍ਯੇਵ ਯੇਨਾਸੌ ਨਾਧਿਕਾਰੀ ਤਦਾ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਯਜੋ ਵੇਦਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੈਤਿ ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜੰਮਿਆ ਇਹ ਨਿਯਮ ਨਾ ਮੰਨੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਛੂਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੈਤਿ ਨ ਸਨ੍ਦੇਹਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਕृਦ੍ਭਸ੍ਮਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਸਮ੍ਪਾਦਨੀਯ ਯਤ੍ਨੇਨ ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਭਸ੍ਮ ਸਦਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ
ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਰਸਮ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲਾਉਣ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜੰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਤਿਆਰ ਕਰਣ।
ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਂ ਵਾ ਤਦਭਾਵੇ ਤੁ ਲੌਕਿਕਂ ਵਾ ਸਮਾਹਿਤੈਃ । ਯਾਦृਸ਼ਂ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਵਾਸ੍ਤੁ ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਭਸ੍ਮ ਸਨ੍ਤਤਮ੍
ਜੇਕਰ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਰਤ ਜਾਂ ਆਮ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਵੀ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਸਮ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਧਾਰਣੀਯਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਰ੍ਮਸੁ । ਨ ਸਂਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਪਾਪਾਨਿ ਭਸ੍ਮਨਿष੍ਠੇ ਤਤਃ ਸਦਾ
ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜੰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਭਸਮ ਲਾਉਣ। ਜੋ ਭਸਮ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੇ।
ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਪਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਰ੍ਭਸ੍ਮਧਾਰਣਮ੍ । ਮਧ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲਿਤ੍ਰਯੇਣੈਵ ਸ੍ਵਦਕ੍ਸ਼ਿਣਕਰਸ੍ਯ ਤੁ
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਭਸਮ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
षਡਙ੍ਗੁਲਾਯਤਂ ਮਾਨਮਪਿ ਚਾਧਿਕਮਾਨਕਮ੍ । ਨੇਤ੍ਰਯੁਗ੍ਮਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਭਾਲੇ ਦੀਪ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਕਮ੍
ਇਹ ਭਸਮ ਛੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਚਮਕਦਾਰ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਦਾਚਿਦ੍ਭਸ੍ਮਨਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸ ਰੁਦ੍ਰੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਅਕਾਰੋऽਨਾਮਿਕਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਉਕਾਰੋ ਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲਿਃ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਰੁਦਰ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। 'ਅ' ਅੱਖਰ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ, 'ਉ' ਮੱਧਮ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,
ਮਕਾਰਸ੍ਤਰ੍ਜਨੀ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਮਧ੍ਯਮਾਤਰ੍ਜਨ੍ਯਨਾਮਾਭਿਰਨੁਲੋਮਤਃ
'ਮ' ਅੱਖਰ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਮੱਧਮ, ਤਰਜਨੀ ਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤ੍ਰ ਤੇ ਕਥਯਾਮ੍ਯੇਨਮਿਤਿਹਾਸਂ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ । ਕਦਾਚਿਦਥ ਦੁਰ੍ਵਾਸਾਃ ਪਿਤृਲੋਕਂ ਗਤੋऽਭਵਤ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਗਾ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।
ਭਸ੍ਮਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਭਰਣਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਙ੍ਕਰ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਞ੍ਛ੍ਰੀਮਾਤਰ੍ਜਗਦਮ੍ਬਿਕੇ
ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਸੀ, ਉਹ ਰੁਦਰਾਕਸ਼ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੰਕਰ, ਸਰਵਾਤਮਾ, ਮਾਤਾ, ਜਗਦੰਬਿਕਾ' ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਤਪਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਵਰਗਾ ਸੀ।