ਭਸ੍ਮਧਾਰਣਮਾਹਾਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਦੇਵਰ੍षੇ ਸ਼ृਣੁ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਭਸ੍ਮੋਦ੍ਧੂਲਨਜਂ ਫਲਮ੍ । ਸਰਹਸ੍ਯਵਿਧਾਨਂ ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਮਫਲਪ੍ਰਦਮ੍
ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਦੇਵਰਿਸ਼ੇ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਰਾਖ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਵਿਧੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਪਿਲਾਯਾਃ ਸ਼ਕृਤ੍ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਗਗਨੇऽਪਤਤ੍ । ਨ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਨਾਪਿ ਕਠਿਨਂ ਨ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਨ ਚੋषਿਤਮ੍
ਕਪਿਲ ਗਾਂ ਦੀ ਸੁੱਤਰੀ ਤੇ ਸੁੱਧ ਗੋਬਰ ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਭਿੱਜੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਸਖਤ, ਨਾ ਮਾੜੀ ਵਾਸ ਵਾਲੀ, ਨਾ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਉਪਰ੍ਯਧਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ਪਤਿਤਂ ਯਦਿ । ਪਿਣ੍ਡੀਕृਤ੍ਯ ਸ਼ਿਵਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੌ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਨ੍ਮੂਲਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍
ਉਪਰਲੀ ਤੇ ਹੇਠਲੀ ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਗੋਲਾ ਬਣਾਕੇ, ਮੁਲ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਆਦਾਯ ਵਾਸਸਾऽऽਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਭਸ੍ਮਾਧਾਨੇ ਵਿਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਸੁਕृਤੇ ਸੁਦृਢੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਕ੍ਸ਼ਾਲਿਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਸ਼ੁਭੇ
ਉਹ ਰਾਖ ਕੱਢ ਕੇ, ਕੱਪੜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਚੰਗੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸੁੱਧ, ਧੋਤੀ ਤੇ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ ਭਸਮ ਦੀ ਡੱਬੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਾਤ੍ਰੇ ਭਸ੍ਮ ਵਿਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਤੈਜਸਂ ਦਾਰਵਂ ਚਾਥ ਮृਣ੍ਮਯਂ ਚੈਲਮੇਵ ਚ
ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਰਾਖ ਨੂੰ ਪਿਤਲ, ਲੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਸ਼ੋਭਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਭਸ੍ਮਾਧਾਰਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ੌਮੇ ਚੈਵਾਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਵਾ ਧਨਵਦ੍ਭਸ੍ਮ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍
ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਸੁੱਧ ਭਸਮ ਦਾ ਡੱਬਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਵੇ। ਬਹੁਤ ਸੁੱਧ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਖ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੋ ਭਸ੍ਮ ਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ਸ੍ਵਯਂ ਚਾਨੁਚਰੋऽਪਿ ਵਾ । ਨ ਚਾਯੁਕ੍ਤਕਰੇ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਚਾਸ਼ੁਚਿਤਲੇ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਟੀ ਵਾਲੀ ਰਾਖ਼ ਆਪ ਹੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਗੰਦੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਤੇ ਰਾਖ਼ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਨ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ਤੁ ਨੀਚਾਙ੍ਗੈਰ੍ਨ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਨ੍ਨ ਚ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਸਿਤਮਾਦਾਯ ਵਿਨਿਯੁਞ੍ਜੀਤ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍
ਰਾਖ਼ ਨੂੰ ਗੰਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੁਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਖ਼ ਲੈ ਕੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਵਿਭੂਤਿਧਾਰਣਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਯੇਰਿਤਃ । ਯਦੀਯਾਚਰਣੇਨੈਵ ਸ਼ਿਵਤੁਲ੍ਯੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਰਾਖ਼ ਲਾਉਣ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਢੰਗ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੇਹੜਾ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੈਵੈਃ ਸਮ੍ਪਾਦਿਤਂ ਭਸ੍ਮ ਵੈਦਿਕੈਃ ਸ਼ਿਵਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਮਯਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪੂਜਯੇਤ੍
ਜੋ ਰਾਖ਼ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤਾਂ ਜਾਂ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਗ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾ ਸਿਦ੍ਧਂ ਭਸ੍ਮ ਤਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਪੂਜਕੈਃ । ਯਤ੍ਰਕੁਤ੍ਰਾਪਿ ਦਤ੍ਤਂ ਚੇਤ੍ਤਦ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਨੈਵ ਵੈਦਿਕੈਃ
ਜੇ ਰਾਖ਼ ਤੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੰਤ੍ਰ ਪੂਜਕਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰੈਃ ਕਾਪਾਲਿਕੈਰ੍ਵਾਥ ਪਾਖਣ੍ਡੈਰਪਰੈਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ । ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਨਸਾਪਿ ਨ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍
ਜੇ ਰਾਖ਼ ਸ਼ੂਦਰਾਂ, ਕਪਾਲਿਕਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਾਖੰਡੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਯਾਗੀ ਪਤਿਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਧਾਰਣਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਥਾ ਦੇਹਾਵਗੁਣ੍ਠਨਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਲੋਂ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਢੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਜਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤਤ੍ਤ੍ਯਾਗੀ ਪਤਿਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਉਦ੍ਧੂਲਨਂ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਚ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨੈਵਾਚਰਨ੍ਤਿ ਯੇ
ਦੁਜਾ ਜਨ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰੇ। ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਖ਼ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ—
ਤੇषਾਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਸਂਸਾਰਾਜ੍ਜਨ੍ਮਕੋਟਿਭਿਃ । ਯੇਨ ਭਸ੍ਮੋਕ੍ਤਮਾਰ੍ਗੇਣ ਧृਤਂ ਨ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮੁਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਖ਼ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਾਈ।
ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮੁਨੇ ਜਨ੍ਮ ਨਿष੍ਕਲਂ ਸੌਕਰਂ ਯਥਾ । ਯੇषਾਂ ਵਪੁਰ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰੇਣ ਵਿਨਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਉਹਦਾ ਜਨਮ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ, ਸੂਰ (ਸੂਰ) ਵਾਂਗ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਨ।
ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਸਦृਸ਼ਂ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਪੁਣ੍ਯਕृਜ੍ਜਨੈਃ । ਧਿਗ੍ਭਸ੍ਮਰਹਿਤਂ ਭਾਲਂ ਧਿਗ੍ਗ੍ਰਾਮਮਸ਼ਿਵਾਲਯਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰਾਖ਼ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੱਥਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।
ਧਿਗਨੀਸ਼ਾਰ੍ਚਨਂ ਜਨ੍ਮ ਧਿਗ੍ਵਿਦ੍ਯਾਮਸ਼ਿਵਾਸ਼੍ਰਯਾਮ੍ । ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਯੇ ਵਿਨਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਨਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ਿਵਮੇਵ ਤੇ
ਜਿਸ ਵਿੱਛੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਨਮ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਨਿਕੰਮੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਚ ਯੇ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਤਮੇਵ ਤੇ । ਯਥਾ ਕृਸ਼ਾਨੁਰਹਿਤੋ ਭੂਧਰੋ ਨ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਹਾੜ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ—
ਅਸ਼ੇषਸਾਧਨੇऽਪ੍ਯੇਵਂ ਭਸ੍ਮਹੀਨਂ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਚਨਮ੍ । ਉਦ੍ਧੂਲਨਂ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਚ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਨਾਚਰਨ੍ਤਿ ਯੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਜੇ ਰਾਖ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਫ਼ਸਰ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਖ਼ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ—
ਤੈਃ ਪੂਰ੍ਵਾਚਰਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਭਵੇਦਪਿ । ਭਸ੍ਮਨਾ ਵੇਦਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਧਾਰਣਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਉਲਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਖ਼ ਨੂੰ ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਾਉਣਾ—
ਵਿਨਾ ਵੇਦੋਚਿਤਾਚਾਰਂ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਸ੍ਯਾਨਰ੍ਥਕਾਰਣਮ੍ । ਕृਤਂ ਸ੍ਯਾਦਕृਤਂ ਤੇਨ ਸ਼੍ਰੁਤਮਪ੍ਯਸ਼੍ਰੁਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗਾ ਆਚਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਨਾ ਕੀਤਾ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਸਮਝੋ।
ਅਧੀਤਮਨਧੀਤਂ ਚ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਯੋ ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍ । ਵृਥਾ ਵੇਦਾ ਵृਥਾ ਯਜ੍ਞਾ ਵृਥਾ ਦਾਨਂ ਵृਥਾ ਤਪਃ
ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਵੇਦ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਯਜਨ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਦਾਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
ਵृਥਾ ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸੇਨ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਯੋ ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍ । ਭਸ੍ਮਧਾਰਣਕਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਿਮਿਚ੍ਛਤਿ ਯਃ ਪੁਮਾਨ੍
ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਉਸਦੇ ਵਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਖ਼ ਲਾਉਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਵਿषਪਾਨੇਨ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕੁਰੁਤੇ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਹਿ ਸਃ । ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸृष੍ਟਿਚ੍ਛਲੇਨਾਹ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਧਾਰਣਮ੍
ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਹਾਰ ਨੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨਾਲ ਤਿਨੂੰ ਤਿਲਕ ਲਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਸਸਰ੍ਜ ਸ ਲਲਾਟਂ ਹਿ ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਵਰ੍ਤੁਲਮ੍ । ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਰੇਖਾਃ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਲਲਾਟੇ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਬਣਾਇਆ, ਗੋਲ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਥਾਪਿ ਮਾਨਵਾ ਮੂਰ੍ਖਾ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਕਮ੍ । ਨ ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਨ ਤਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਨ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਤਤ੍ਤਪਃ
ਫਿਰ ਵੀ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਤਿਲਕ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ; ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਨਾ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਚ ਵਿਪ੍ਰੇਣ ਯਦਨੁष੍ਠਿਤਮ੍ । ਵੇਦਸ੍ਯਾਧ੍ਯਯਨੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ਨਾਧਿਕਾਰੀ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਿਰਛਾ ਤਿਲਕ ਨਾ ਲਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰ ਵਾਂਗ ਅਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਪੁਣ੍ਡ੍ਰੇਣ ਵਿਨਾ ਵਿਪ੍ਰੋ ਨਾਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਿਵਾਰ੍ਚਨੇ । ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਸ਼੍ਚਰਣੌ ਹਸ੍ਤੌ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਚਮ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍
ਤਿਲਕ ਦੇ ਬਿਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪੂਰਵ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਤੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਯਮ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਭਸ੍ਮਸ੍ਨਾਨਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਆਦਾਯ ਭਸਿਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਖ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।