ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਚਾਰਵਿਹੀਨੋऽਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਤੇ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਃ । ਸ ਸ਼ੂਦ੍ਰਵਦ੍ ਬਹਿष੍ਕਾਰ੍ਯੋ ਯਥਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ੍ਤਥੈਵ ਸਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਚਲਣ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਆਚਾਰੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੀਯੋ ਲੌਕਿਕਸ੍ਤਥਾ । ਉਭਾਵਪਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤਵ੍ਯੌ ਨ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯੌ ਸ਼ੁਭਮਿਚ੍ਛਤਾ
ਚਲਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਦੂਜਾ ਲੋਕਿਕ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚੰਗਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ।
ਗ੍ਰਾਮਧਰ੍ਮਾ ਜਾਤਿਧਰ੍ਮਾ ਦੇਸ਼ਧਰ੍ਮਾਃ ਕੁਲੋਦ੍ਭਵਾਃ । ਪਰਿਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਨृਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨੈਵ ਤਾਁਲ੍ਲਙ੍ਘਯੇਨ੍ਮੁਨੇ
ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਿਵਾਜ, ਜਾਤੀ ਦੇ ਰਿਵਾਜ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਏ ਰਿਵਾਜ — ਇਹ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਨਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਦੁਰਾਚਾਰੋ ਹਿ ਪੁਰੁषੋ ਲੋਕੇ ਭਵਤਿ ਨਿਨ੍ਦਿਤਃ । ਦੁਃਖਭਾਗੀ ਚ ਸਤਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਏਵ ਚ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੰਦ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਦਰ੍ਥਕਾਮੌ ਯੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਧਰ੍ਮਵਰ੍ਜਿਤੌ । ਧਰ੍ਮਮਪ੍ਯਸੁਖੋਦਰ੍ਕਂ ਲੋਕਵਿਦ੍ਵਿष੍ਟਮੇਵ ਚ
ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਹੋਵੇ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਬਹੁਤ੍ਵਾਦਿਹ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਥਂ ਮੁਨੇ । ਕਿਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਦ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਧਰ੍ਮਮਾਰ੍ਗਵਿਨਿਰ੍ਣਯੇ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇੱਥੇ ਇਤਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਕੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤੀ ਉਭੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਪੁਰਾਣਂ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਯੋਕ੍ਤ ਏਵ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮੋ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਯਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਵੇਦ ਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਦਿਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।
ਵਿਰੋਧੋ ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਭਵੇਤ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਵੈਧੇ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਵਰਾ
ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੇਦ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਦੋ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੁਤੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਦ੍ਵੈਧਂ ਭਵੇਦ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਾਵੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਸ੍ਮृਤਿਦ੍ਵੈਧਂ ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਯਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤਾਂ ਪृਥਕ੍
ਜੇ ਵੇਦ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ ਸ੍ਰੁਤੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਸ੍ਰੁਤੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਮਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ।
ਪੁਰਾਣੇषੁ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਚੈਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਂ ਯਥਾਤਥਮ੍ । ਧਰ੍ਮਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਂ ਧਰ੍ਮਂ ਗृਹ੍ਣੀਯਾਨ੍ਨ ਕਥਞ੍ਚਨ
ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਤੰਤਰ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਮ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਵੇਦਾਵਿਰੋਧਿ ਚੇਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਰੁਤਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਭਵੇਨ੍ਨ ਚ
ਜੇ ਤੰਤਰ ਵੇਦ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਵੇਦ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਵੇਦ ਏਵਾਸੌ ਧਰ੍ਮਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਮਾਣਕਃ । ਤੇਨਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਦ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਦ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
ਯੋ ਵੇਦਧਰ੍ਮਮੁਜ੍ਝਿਤ੍ਯ ਵਰ੍ਤਤੇऽਨ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਤਃ । ਕੁਣ੍ਡਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਯਮਲੋਕੇ ਵਸਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਉਸ ਲਈ ਕੜਾਹੇ ਤਿਆਰ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਵੇਦੋਕ੍ਤਂ ਧਰ੍ਮਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ । ਸ੍ਮृਤਿਃ ਪੁਰਾਣਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੇਵ ਚ
ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਦ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਧਰਮ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਰੁਤੀ, ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਤੰਤਰ—
ਤਨ੍ਮੂਲਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਕਦਾਚਨ । ਯੇ ਕੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਭਿਯੋਗੇਨ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤੀਹ ਮਾਨਵਾਨ੍
—ਉਹ ਤਦ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੇੜੇ ਝੂਠੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ—
ਅਧੋਮੁਖੋਰ੍ਧ੍ਵਪਾਦਾਸ੍ਤੇ ਯਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਰਕਾਰ੍ਣਵਮ੍ । ਕਾਮਾਚਾਰਾਃ ਪਾਸ਼ੁਪਤਾਸ੍ਤਥਾ ਵੈ ਲਿਙ੍ਗਧਾਰਿਣਃ
—ਉਹ ਉਲਟ ਸਿਰ ਤੇ ਉਪਰ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਪ੍ਤਮੁਦ੍ਰਾਙ੍ਕਿਤਾ ਯੇ ਚ ਵੈਖਾਨਸਮਤਾਨੁਗਾਃ । ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਰਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵੇਦਮਾਰ੍ਗਬਹਿष੍ਕृਤਾਃ
ਜਿਹੜੇ ਤਪਤ ਮੋਹਰਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੈਖਾਨਸਾ ਰਾਹ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਜੋ ਵੇਦ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ, ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦੋਕ੍ਤਮੇਵ ਸਦ੍ਧਰ੍ਮਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਰਃ ਸਦਾ । ਉਤ੍ਥਾਯੋਤ੍ਥਾਯ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਕਿਂ ਮਯਾਦ੍ਯ ਕृਤਂ ਕृਤਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਦ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਠ ਕੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: 'ਅੱਜ ਮੈਂ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਕੀ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ?'
ਦਤ੍ਤਂ ਵਾ ਦਾਪਿਤਂ ਵਾਪਿ ਵਾਕ੍ਯੇਨਾਪਿ ਚ ਭਾषਿਤਮ੍ । ਉਪਪਾਪੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਪਾਤਕੇषੁ ਮਹਤ੍ਸ੍ਵਪਿ
ਚਾਹੇ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਦਿਵਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬੋਲ ਕੇ ਆਖਿਆ ਹੋਵੇ — ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਬਾਰੇ—
ਅਵਾਪ੍ਯ ਰਜਨੀਯਾਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਧ੍ਯਾਨਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਊਰੁਸ੍ਥੋਤ੍ਤਾਨਚਰਣਃ ਸਵ੍ਯੇ ਚੋਰੌ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਰਾਤ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਬੜ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੈਰ ਤੇ ਰਾਣਾਂ ਫੈਲ ਕੇ, ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਸੱਜੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ।
ਉਤ੍ਤਾਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਤ੍ਤਾਨਂ ਮੁਖਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਚੋਰਸਾ । ਨਿਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੋ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ਦਨ੍ਤਾਨ੍ਨ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍
ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਿੱਠ ਤੇ ਲੇਟ ਕੇ, ਚਿਹਰਾ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਾ ਲਗਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਾਲੁਸ੍ਥਾਚਲਜਿਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਸ੍ਯਃ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਃ । ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਨਾਤਿਨਿਮ੍ਨਸ੍ਥਿਤਾਸਨਃ
ਜਿਹਵਾ ਤਾਲੂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਹੋਵੇ, ਸਰੀਰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾ ਵਧੀਕ ਹੇਠਾਂ ਹੋਵੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਬੈਠੋ।
ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ । ਤਤੋ ਧ੍ਯੇਯਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਯੋऽਸੌ ਹृਦਯੇ ਦੀਪਵਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ
ਸਾਹ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ; ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋਤ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
ਧਾਰਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਧਾਰਣਾਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ । ਸਧੂਮਸ਼੍ਚ ਵਿਧੂਮਸ਼੍ਚ ਸਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਗਰ੍ਭਕਃ
ਉਥੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰੋ; ਗਿਆਨਵਾਨ retention ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧੂੰਏ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਧੂੰਏ ਵਾਲੀ, ਰੋਕ ਕੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਰੋਕੇ।
ਸਲਕ੍ਸ਼੍ਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਲਕ੍ਸ਼੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਤੁ षਡ੍ਵਿਧਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸਮੋ ਯੋਗਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਇਤੀਰਿਤਃ
ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ, ਸਾਹ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਯੋਗ ਵਿਚ ਸਾਹ-ਸੰਭਾਲ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਰੇਚਪੂਰਕਕੁਮ੍ਭਕੈਃ । ਵਰ੍ਣਤ੍ਰਯਾਤ੍ਮਕਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਰੇਚਪੂਰਕਕੁਮ੍ਭਕਾਃ
ਸਾਹ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਿਕਾਸ, ਭਰਨਾ ਤੇ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ — ਨਿਕਾਸ, ਭਰਨਾ ਤੇ ਰੋਕਣਾ — ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ।
ਸ ਏਵ ਪ੍ਰਣਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮਯਃ । ਇਡਯਾ ਵਾਯੁਮਾਰੋਪ੍ਯ ਪੂਰਯਿਤ੍ਵੋਦਰੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਹੀ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ-ਸੰਭਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੈ; ਖੱਬੀ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਪੇਟ ਭਰੋ।
ਸ਼ਨੈਃ षੋਡਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਭਿਰਨ੍ਯਯਾ ਤਂ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ । ਏਵਂ ਸਧੂਮਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਾਯਾਮਃ ਕਥਿਤੋ ਮੁਨੇ
ਫਿਰ, ਹੋਰ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੂੰਏ ਵਾਲੀ ਸਾਹ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
ਆਧਾਰੇਲਿਙ੍ਗਨਾਭਿਪ੍ਰਕਟਿਤਹृਦਯੇ ਤਾਲੁਮੂਲੇ ਲਲਾਟੇ ਦ੍ਵੇ ਪਤ੍ਰੇ षੋਡਸ਼ਾਰੇ ਦ੍ਵਿਦਸ਼ਦਸ਼ਦਲਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਰ੍ਧੇ ਚਤੁष੍ਕੇ । ਵਾਸਾਨ੍ਤੇ ਬਾਲਮਧ੍ਯੇ ਡਫਕਤਸਹਿਤੇ ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਵਰਾਣਾਂ ਹਂਕ੍ਸ਼ਂਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਯੁਕ੍ਤਂ ਸਕਲਦਲਗਤਂ ਵਰ੍ਣਰੂਪਂ ਨਮਾਮਿ
ਮੈਂ ਉਸ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜੜ, ਲਿੰਗ, ਪ੍ਰਗਟ ਹਿਰਦਾ, ਤਾਲੂ ਦੀ ਜੜ, ਮੱਥਾ, ਦੋ ਪਤਿਆਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਪੋਕ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ, ਬਾਰਾਂ, ਦਸ ਪਤਿਆਂ, ਬਾਰਾਂ-ਅੱਧ, ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਵਾਸ ਅੰਤ ਤੇ ਬਾਲ ਮੱਧ ਵਿਚ, ḍ, ਫ, ਕ, ਤ ਨਾਲ, ਗਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਹੰਕਸ਼ ਤੱਤ ਅਰਥ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਪਤਿਆਂ ਵਿਚ, ਅੱਖਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ।
ਅਰੁਣਕਮਲਸਂਸ੍ਥਾ ਤਦ੍ਰਜਃਪੁਞ੍ਜਵਰ੍ਣਾ ਹਰਨਿਯਮਿਤਚਿਹ੍ਨਾ ਪਦ੍ਮਤਨ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪਾ । ਰਵਿਹੁਤਵਹਰਾਕਾਨਾਯਕਾਸ੍ਯਸ੍ਤਨਾਢ੍ਯਾ ਸਕृਦਪਿ ਯਦਿ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਂਵਸੇਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ ਭੁਕ੍ਤਃ
ਉਹ ਲਾਲ ਕਮਲ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਜ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਹਰੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ, ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਟਿਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਨੰਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।