ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਿਮਮਰਤ੍ਵਂ ਲਭੇਦ੍ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । ਲਭੇਤ੍ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸਾਲੋਕ੍ਯਾਦਿਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਾਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦਰਜੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ, ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੁਰਤ੍ਵਂ ਚ ਮਨੁਤ੍ਵਂ ਚ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਲਭੇਨ੍ਨਰਃ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਚ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵਂ ਚ ਗਣੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਇਨਸਾਨ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਦਰਜਾ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਚ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤਪਸ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਵੈਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ
ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਕਸ਼ਤਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣੈਵ ਚ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਤ੍ਵਂ ਲਭਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ਜਙ੍ਗਮਤ੍ਵਂ ਸ਼ੈਲਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ
ਸਿਰਫ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਮਲੇਛ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਤ੍ਵਂ ਚ ਕਿਨ੍ਨਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ । ਕਰ੍ਮਣੈਵਾਧਿਪਤ੍ਯਂ ਚ ਵृਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ
ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਾਂ ਕਿਨਨਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਸਰਦਾਰ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣੈਵ ਪਸ਼ੁਤ੍ਵਂ ਚ ਵਨਜੀਵੀ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਜਨ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਕृਮਿਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ
ਸਿਰਫ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜੀਵ ਜਾਂ ਕੀੜਾ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੈਤੇਯਤ੍ਵਂ ਦਾਨਵਤ੍ਵਮਸੁਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ । ਇਤ੍ਯੇਤਦੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀਂ ਵਿਰਰਾਮ ਸ ਵੈ ਯਮਃ
ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਜਾਂ ਅਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਯਮ ਨੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਦੇਵੀਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇऽष੍ਟਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਵਮਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰ੍ਯੁਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਯਮਸਾਵਿਤ੍ਰੀਸਂਵਾਦਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਂ ਪੁਰਾਣ 'ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ' ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਸਕੰਧ ਵਿਚ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਯਮ ਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਸਤਾਈਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਸਾਵਿਤ੍ਰ੍ਯੁਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਯਮਸਾਵਿਤ੍ਰੀਸਂਵਾਦਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਯਮਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਚ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ । ਤੁष੍ਟਾਵ ਪਰਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਮੁਵਾਚ ਮਨਸ੍ਵਿਨੀ
ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਯਮ ਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ: ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯਮ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੀ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਵਿਤ੍ਰ੍ਯੁਵਾਚ ਕਿਂ ਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ਭਵੇਤ੍ਕੇਨ ਕੋ ਵਾ ਤਦ੍ਧੇਤੁਰੇਵ ਚ । ਕੋ ਵਾ ਦੇਹੀ ਚ ਦੇਹਃ ਕਃ ਕੋ ਵਾਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਕਾਰਕਃ
ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕਰਮ ਕੀਹ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀਹ ਹੈ? ਕੌਣ ਦੇਹੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਹ ਕੀਹ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?
ਕਿਂ ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕਾ ਕੋ ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ । ਕਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਕਿਂ ਤੇषਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਦੇਵਤਾਸ਼੍ਚ ਕਾਃ
ਜਾਣਨ ਕੀਹ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਕੀਹ ਹੈ? ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਕੌਣ ਹੈ? ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕੀਹ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?
ਭੋਕ੍ਤਾ ਭੋਜਯਿਤਾ ਕੋ ਵਾ ਕੋ ਵਾ ਭੋਗਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਕृਤਿਃ । ਕੋ ਜੀਵਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਕਸ੍ਤਨ੍ਮੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ
ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਭੋਗ ਕੀਹ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕੀਹ ਹੈ? ਜੀਵ ਕੌਣ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇ।
ਧਰ੍ਮ ਉਵਾਚ ਵੇਦਪ੍ਰਣਿਹਿਤੋ ਧਰ੍ਮਃ ਕਰ੍ਮ ਯਨ੍ਮਙ੍ਗਲਂ ਪਰਮ੍ । ਅਵੈਦਿਕਂ ਤੁ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਤਦੇਵਾਸ਼ੁਭਮੇਵ ਚ
ਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਕਰਮ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕਰਮ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ।
ਅਹੈਤੁਕੀ ਦੇਵਸੇਵਾ ਸਂਕਲ੍ਪਰਹਿਤਾ ਸਤੀ । ਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਮੂਲਰੂਪਾ ਚ ਸਾ ਏਵ ਪਰਭਕ੍ਤਿਦਾ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਕਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਹੈ—ਇਹੀ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕੋ ਵਾ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਕੋ ਵਾ ਨਿਰ੍ਲਿਪ੍ਤ ਏਵ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤੋ ਯੋ ਨਰਸ਼੍ਚ ਸ ਚ ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤੌ
ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਕੌਣ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੌਣ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ੋਕਭੀਤਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਭਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਸਾਧ੍ਵਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਮਤਾ
ਉਹ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਰੋਗ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਵੀਏ, ਭਕਤੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸਭ ਨੇ ਮੰਨਿਆ।
ਨਿਰ੍ਵਾਣਪਦਦਾਤ੍ਰੀ ਚ ਹਰਿਰੂਪਪ੍ਰਦਾ ਨृਣਾਮ੍ । ਹਰਿਰੂਪਸ੍ਵਰੂਪਾਂ ਚ ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਾਞ੍ਛਨ੍ਤਿ ਵੈष੍ਣਵਾਃ
ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਹਰੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯੋਗਿਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਤਮਾਃ । ਕਰ੍ਮਣੋ ਬੀਜਰੂਪਸ਼੍ਚ ਸਤਤਂ ਤਤ੍ਫਲਪ੍ਰਦਃ
ਹੋਰ, ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਰੂਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਰੂਪਸ਼੍ਚ ਭਗਵਾਨ੍ਪਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪਰਾ । ਸੋऽਪਿ ਤਦ੍ਧੇਤੁਰੂਪਸ਼੍ਚ ਦੇਹੋ ਨਸ਼੍ਵਰ ਏਵ ਚ
ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਹ ਤਾਂ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ।
ਪृਥਿਵੀ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ੋ ਜਲਂ ਤੇਜਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਏਤਾਨਿ ਸੂਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਸृष੍ਟਿਰੂਪਵਿਧੌ ਸਤਃ
ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ — ਇਹ ਪੰਜੇ, ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਾ ਚ ਦੇਹੀ ਚ ਆਤ੍ਮਾ ਭੋਜਯਿਤਾ ਸਦਾ । ਭੋਗੋ ਵਿਭਵਭੇਦਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਕृਤਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰੇਵ ਚ
ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ, ਭੋਗ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਪੁੰਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ — ਇਹ ਸਭ ਹਨ।
ਸਦਸਦ੍ਭੇਦਬੀਜਂ ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਨਾਵਿਧਂ ਭਵੇਤ੍ । ਵਿषਯਾਣਾਂ ਵਿਭਾਗਾਨਾਂ ਭੇਦਿ ਬੀਜਂ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੀ ਵਖਰੀਆਈ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਵੇਚਨਾ ਸਾ ਚ ਜ੍ਞਾਨਬੀਜਂ ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਵਾਯੁਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਚ ਬਲਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਵਖਰੀਆਈ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ; ਹਵਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ embodied ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰਮੀਸ਼੍ਵਰਾਂਸ਼ਮਨੂਹਕਮ੍ । ਪ੍ਰੇਰਕਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਚੈਵ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰ੍ਯਂ ਚ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ embodied ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਅਨਿਰੂਪ੍ਯਮਦृਸ਼੍ਯਂ ਚ ਜ੍ਞਾਨਭੇਦੋ ਮਨਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਲੋਚਨਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਘ੍ਰਾਣਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚ ਰਸਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਅਣਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਖਰੀਆਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਜੀਭ — ਇਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਹਨ।
ਅਙ੍ਗਿਨਾਮਙ੍ਗਰੂਪਂ ਚ ਪ੍ਰੇਰਕਂ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ । ਰਿਪੁਰੂਪਂ ਮਿਤ੍ਰਰੂਪਂ ਸੁਖਰੂਪਂ ਚ ਦੁਃਖਦਮ੍
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਦੇ ਵੈਰੀ, ਕਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਕਦੇ ਸੁਖ, ਤੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੂਰ੍ਯੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਾ ਦੇਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਪ੍ਰਾਣਦੇਹਾਦਿਭृਦ੍ਯੋ ਹਿ ਸ ਜੀਵਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ, ਦੇਹ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਂ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ । ਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਾਨਾਂ ਚ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉੱਤਮ, ਸਭ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਯਾ ਪृष੍ਟਂ ਯਥਾਗਮਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਂ ਚ ਗਚ੍ਛ ਵਤ੍ਸੇ ਯਥਾਸੁਖਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ — ਜਾ, ਪੁੱਤ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ।
ਸਾਵਿਤ੍ਰ੍ਯੁਵਾਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕ੍ਵ ਯਾਮਿ ਕਾਨ੍ਤਂ ਵਾ ਤ੍ਵਾਂ ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਣਵਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । ਯਦ੍ਯਤ੍ਕਰੋਮਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਚ ਤਦ੍ਭਵਾਨ੍ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ
ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ, ਜਾਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ? ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਾਂ, ਤੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ।