ਉਵਾਚ ਛਾਯਾ ਵਹ੍ਨਿਂ ਚ ਰਾਮਂ ਚ ਵਿਨਯਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਕਰਿष੍ਯਾਮੀਤਿ ਕਿਮਹਂ ਤਦੁਪਾਯਂ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ
ਉਸਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਛਾਂ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਕਰਾਂਗੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਢੰਗ ਦੱਸੋ।'
ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਾਗ੍ਨੀ ਊਚਤੁਃ ਤ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛ ਤਪਸੇ ਦੇਵਿ ਪੁष੍ਕਰਂ ਚ ਸੁਪੁਣ੍ਯਦਮ੍ । ਕृਤ੍ਵਾ ਤਪਸ੍ਯਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ਭਵਿष੍ਯਸਿ
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜਾ, ਜੋ ਤਪ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗੀ।'
ਸਾ ਚ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਪ੍ਯ ਪੁष੍ਕਰੇ ਤਪਃ । ਦਿਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਲਕ੍ਸ਼ਵਰ੍षਂ ਚ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ਬਭੂਵ ਹ
ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਤੇ ਤਪ ਕਰੀ। ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਲ ਤਕ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ।
ਸਾ ਚ ਕਾਲੇਨ ਤਪਸਾ ਯਜ੍ਞਕੁਣ੍ਡਸਮੁਦ੍ਭਵਾ । ਕਾਮਿਨੀ ਪਾਣ੍ਡਵਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦ੍ਰੁਪਦਾਤ੍ਮਜਾ
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਯਜਨ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਲਈ, ਉਹ ਕਾਮਿਨੀ, ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਧੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਬਣੀ।
ਕृਤੇ ਯੁਗੇ ਵੇਦਵਤੀ ਕੁਸ਼ਧ੍ਵਜਸੁਤਾ ਸ਼ੁਭਾ । ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਰਾਮਪਤ੍ਨੀ ਚ ਸੀਤੇਤਿ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵੇਦਵਤੀ ਸੀ, ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧੀ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਸੀਤਾ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ।
ਤਚ੍ਛਾਯਾ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇਵੀ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਦ੍ਰੁਪਦਾਤ੍ਮਜਾ । ਤ੍ਰਿਹਾਯਣੀ ਚ ਸਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਯੁਗਤ੍ਰਯੇ
ਉਸਦੀ ਛਾਂ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇਵੀ, ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਹਾਯਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਿਯਾਃ ਪਞ੍ਚ ਕਥਂ ਤਸ੍ਯਾ ਬਭੂਵੁਰ੍ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵ । ਇਤਿ ਮਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸਂਦੇਹਂ ਭਞ੍ਜ ਸਂਦੇਹਭਞ੍ਜਨ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਉਸਦੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ? ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ, ਹੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਲਙ੍ਕਾਯਾਂ ਵਾਸ੍ਤਵੀ ਸੀਤਾ ਰਾਮਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ ਨਾਰਦ । ਰੂਪਯੌਵਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਛਾਯਾ ਚ ਬਹੁਚਿਨ੍ਤਯਾ
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਛਾਂ, ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ—
ਰਾਮਾਗ੍ਨ੍ਯੋਰਾਜ੍ਞਯਾ ਤਪ੍ਤੁਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਸ਼ਙ੍ਕਰਂ ਪਰਮ੍ । ਕਾਮਾਤੁਰਾ ਪਤਿਵ੍ਯਗ੍ਰਾ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਨ੍ਤੀ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਰਾਮ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੇ ਪਰਮ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਤੀ ਵੱਲ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ—
ਪਤਿਂ ਦੇਹਿ ਪਤਿਂ ਦੇਹਿ ਪਤਿਂ ਦੇਹਿ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ । ਪਤਿਂ ਦੇਹਿ ਪਤਿਂ ਦੇਹਿ ਪਞ੍ਚਵਾਰਂ ਚਕਾਰ ਸਾ
"ਮੈਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ, ਹੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ! ਮੈਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ!"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ਿਵਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਹਸ੍ਯ ਰਸਿਕੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਪ੍ਰਿਯੇ ਤਵ ਪ੍ਰਿਯਾਃ ਪਞ੍ਚ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਰਂ ਦਦੌ
ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜੋ ਰਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਤੇ ਵਰ ਦਿਤਾ: "ਪਿਆਰੀਏ, ਤੇਰੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਹੋਣਗੇ।"
ਤੇਨ ਸਾ ਪਾਣ੍ਡਵਾਨਾਂ ਚ ਬਭੂਵ ਕਾਮਿਨੀ ਪ੍ਰਿਯਾ । ਇਤਿ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਂ ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਣੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵਿਰਵਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ।
ਅਥ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਲਙ੍ਕਾਯਾਂ ਸੀਤਾਂ ਰਾਮੋ ਮਨੋਹਰਾਮ੍ । ਵਿਭੀषਣਾਯ ਤਾਂ ਲਙ੍ਕਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਯੋਧ੍ਯਾਂ ਯਯੌ ਪੁਨਃ
ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਲੰਕਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਆਪ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਏਕਾਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਾਬ੍ਦਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਾਜ੍ਯਂ ਚ ਭਾਰਤੇ । ਜਗਾਮ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਲੋਕੈਸ਼੍ਚ ਸਾਰ੍ਧਂ ਵੈਕੁਣ੍ਠਮੇਵ ਚ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
ਕਮਲਾਂਸ਼ਾ ਵੇਦਵਤੀ ਕਮਲਾਯਾਂ ਵਿਵੇਸ਼ ਸਾ । ਕਥਿਤਂ ਪੁਣ੍ਯਮਾਖ੍ਯਾਨਂ ਪੁਣ੍ਯਦਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਕਮਲਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵੇਦਵਤੀ, ਕਮਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਗਈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਤਤਂ ਮੂਰ੍ਤਿਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵੇਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਏਵ ਚ । ਸਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰੇ ਸਾ ਚ ਵੇਦਵਤੀ ਸ਼੍ਰੁਤਾ
ਚਾਰੋ ਵੇਦ ਸਦਾ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੇਦਵਤੀ, ਸੁਣੀ ਹੋਈ, ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਧ੍ਵਜਸੁਤਾਖ੍ਯਾਨਂ ਨਿਬੋਧ ਕਥਯਾਮਿ ਤੇ
ਹੁਣ ਧਰਮਧਵਜ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਧਰ੍ਮਧ੍ਵਜਸੁਤਾਤੁਲਸ੍ਯੁਪਾਖ੍ਯਾਨਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਧਰ੍ਮਧ੍ਵਜਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ ਮਾਧਵੀਤਿ ਚ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ । ਨृਪੇਣ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਾਰਾਮੇ ਰੇਮੇ ਚ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨੇ
ਧਰਮਧਵਜ ਦੀ ਧੀ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਧਰਮਧਵਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਮਾਧਵੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਰਤਿਕਰੀਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪੁष੍ਪਚਨ੍ਦਨਚਰ੍ਚਿਤਾਮ੍ । ਚਨ੍ਦਨਾਲਿਪ੍ਤਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਂ ਪੁष੍ਪਚਨ੍ਦਨਵਾਯੁਨਾ
ਉਸਨੇ ਸੁਖ ਲਈ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੈਜ ਬਣਾਈ, ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ-ਚੰਦਨ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਰਹੀ ਸੀ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਤ੍ਨਮਤਿਚਾਰ੍ਵਙ੍ਗੀ ਰਤ੍ਨਭੂषਣਭੂषਿਤਾ । ਕਾਮੁਕੀ ਰਸਿਕਾ ਸृष੍ਟਾ ਰਸਿਕੇਨ ਚ ਸਂਯੁਤਾ
ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਦੇਹ ਵਾਲੀ, ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਰਸਿਕ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਸੁਰਤੇ ਵਿਰਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਯੋਃ ਸੁਰਤਿਵਿਜ੍ਞਯੋਃ । ਗਤਂ ਦੇਵਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਨ ਜ੍ਞਾਤਂ ਚ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਈ; ਸੋ ਦਿਵਸ-ਰਾਤ, ਸੌ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ, ਪਰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਾ।
ਤਤੋ ਰਾਜਾ ਮਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਰਤਾਦ੍ਵਿਰਰਾਮ ਚ । ਕਾਮੁਕੀ ਸੁਨ੍ਦਰੀ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਚ ਤृਪ੍ਤਿਂ ਜਗਾਮ ਸਾ
ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਹੱਥ ਹਟਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਔਰਤ, ਉਹਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਦਧਾਰ ਗਰ੍ਭਂ ਸਾ ਸਦ੍ਯੋ ਦੈਵਾਦਬ੍ਦਸ਼ਤਂ ਸਤੀ । ਸ਼੍ਰੀਗਰ੍ਭਾ ਸ਼੍ਰੀਯੁਤਾ ਸਾ ਚ ਸਮ੍ਬਭੂਵ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ
ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ, ਰੱਬੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਗਰਭ ਰੱਖਿਆ; ਉਹ ਲੱਖਮੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਈ।
ਸ਼ੁਭੇ ਕ੍ਸ਼ਣੇ ਸ਼ੁਭਦਿਨੇ ਸ਼ੁਭਯੋਗੇ ਚ ਸਂਯੁਤੇ । ਸ਼ੁਭਲਗ੍ਨੇ ਸ਼ੁਭਾਂਸ਼ੇ ਚ ਸ਼ੁਭਸ੍ਵਾਮਿਗ੍ਰਹਾਨ੍ਵਿਤੇ
ਚੰਗੇ ਸਮੇਂ, ਚੰਗੇ ਦਿਨ ਤੇ ਚੰਗੀ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ, ਚੰਗੇ ਲਗਨ ਤੇ ਚੰਗੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ—
ਕਾਰ੍ਤਿਕੀਪੂਰ੍ਣਿਮਾਯਾਂ ਤੁ ਸਿਤਵਾਰੇ ਚ ਪਾਦ੍ਮਜ । ਸੁषਾਵ ਸਾ ਚ ਪਦ੍ਮਾਂਸ਼ਾਂ ਪਦ੍ਮਿਨੀਂ ਤਾਂ ਮਨੋਹਰਾਮ੍
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ ਨੂੰ, ਸੋਮਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ, ਹੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਦਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਮਨਮੋਹਣੀ ਪਦਮਿਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਰਤ੍ਪਾਰ੍ਵਣਚਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਰਤ੍ਪਙ੍ਕਜਲੋਚਨਾਮ੍ । ਪਕ੍ਵਬਿਮ੍ਬਾਧਰੋष੍ਠੀਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਂ ਸਸ੍ਮਿਤਾਂ ਗृਹਮ੍
ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਹੋਠ ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਲਾਲ, ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਤੱਕਦੀ ਸੀ।
ਹਸ੍ਤਪਾਦਤਲਾਰਕ੍ਤਾਂ ਨਿਮ੍ਨਨਾਭਿਂ ਮਨੋਰਮਾਮ੍ । ਤਦਧਸ੍ਤ੍ਰਿਵਲੀਯੁਕ੍ਤਾਂ ਨਿਤਮ੍ਬਯੁਗਵਰ੍ਤੁਲਾਮ੍
ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵੇ ਲਾਲ ਸਨ, ਨਾਭੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਸੀ, ਸਰੂਪ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਨਾਭੀ ਹੇਠਾਂ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਮਰ ਗੋਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।
ਸ਼ੀਤੇ ਸੁਖੋष੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਚ ਸੁਖਸ਼ੀਤਲਾਮ੍ । ਸ਼੍ਯਾਮਾਂ ਸੁਕੇਸ਼ੀਂ ਰੁਚਿਰਾਂ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਠੰਢ ਪੈਂਦੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਗਰਮ ਰਹਿੰਦਾ, ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਠੰਢਕ ਪਾਉਂਦੀ, ਰੰਗ ਸ਼ਿਆਮ ਸੀ, ਵਾਲ ਸੋਹਣੇ, ਚਿਹਰਾ ਰੂਪਵਾਨ, ਤੇ ਅਕਰ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਸੀ।
ਪੀਤਚਮ੍ਪਕਵਰ੍ਣਾਭਾਂ ਸੁਨ੍ਦਰੀष੍ਵੇਵ ਸੁਨ੍ਦਰੀਮ੍ । ਨਰਾ ਨਾਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁਲਨਾਂ ਦਾਤੁਮਕ੍ਸ਼ਮਾਃ
ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲੇ ਚੰਪਾ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਸੀ; ਜਦ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।
ਤੇਨ ਨਾਮ੍ਨਾ ਚ ਤੁਲਸੀਂ ਤਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ । ਸਾ ਚ ਭੂਯਿष੍ਠਮਾਨੇਨ ਯੋਗ੍ਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਯਥਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।