ਅਧੀਤ੍ਯ ਵੇਦਵੇਦਾਨ੍ਤਾਨ੍ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਗੁਰੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ । ਸਮਾਵृਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਗਾਰ੍ਹਸ੍ਥ੍ਯੇ ਸਦਾਰੋ ਨਿਵਸੇਨ੍ਮੁਨਿਃ
ਵੈਦ ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹੇ।
ਨ੍ਯਾਯਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਤੋषੀ ਨਿਰਾਸ਼ੀ ਗਤਕਲ੍ਮषਃ । ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਾਦਿਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਸ਼ੁਚਿਃ
ਉਹ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਲਾਲਚ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਸੱਚ ਬੋਲੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇ।
ਪੁਤ੍ਰਂ ਪੌਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਰਮੇ ਵਸੇਤ੍ । ਤਪਸਾ षਡ੍ਰਿਪੂਞ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਪੁਤ੍ਰੇ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਚ
ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤ੍ਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਜਾਵੇ, ਤਪ ਨਾਲ ਛੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰੇ।
ਸਰ੍ਵਾਨਗ੍ਨੀਨ੍ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਰੋਪ੍ਯ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ । ਵਸੇਤ੍ਤੁਰ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੇ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯਸਮ੍ਭਵੇ
ਸਾਰੇ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਜਦ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਚੌਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਰਹੇ।
ਵਿਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਧਿਕਾਰੋऽਸ੍ਤਿ ਸਂਨ੍ਯਾਸੇ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਵੇਦਵਾਕ੍ਯਮਿਦਂ ਤਥ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ ਮਤਿਰ੍ਮਮ
ਸੰਨਿਆਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕਾष੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਸ਼ਦ੍ਵੈ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾ ਵੇਦਬੋਧਿਤਾਃ । ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਗृਹਸ੍ਥਸ੍ਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਹੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ! ਵੈਦਾਂ ਨੇ ਅਠਤੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਲੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ।
ਅष੍ਟੌ ਚ ਮੁਕ੍ਤਿਕਾਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਮਦਮਾਦਯਃ । ਆਸ਼੍ਰਮਾਦਾਸ਼੍ਰਮਂ ਗਚ੍ਛੇਦਿਤਿ ਸ਼ਿष੍ਟਾਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅੱਠ ਗੁਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ ਉਵਾਚ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਹृਦਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭਵੇ । ਅਵਸ਼੍ਯਮੇਵ ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਮੇषੁ ਵਨੇषੁ ਵਾ
ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਨਕ ਉਵਾਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਬਲਿष੍ਠਾਨਿ ਨ ਨਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਮਾਨਦ । ਅਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਿਕਾਰਾਂਸ੍ਤਾਨਨੇਕਸ਼ਃ
ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਮਾਨਯੋਗ। ਜੇ ਉਹ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਧੂਰੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭੋਜਨੇਚ੍ਛਾਂ ਸੁਖੇਚ੍ਛਾਂ ਚ ਸ਼ਯ੍ਯੇਚ੍ਛਾਮਾਤ੍ਮਜਸ੍ਯ ਚ । ਯਤੀ ਭੂਤ੍ਵਾ ਕਥਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕਾਰੇ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਆਰਾਮ, ਸੌਣ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਦੁਰ੍ਜਰਂ ਵਾਸਨਾਜਾਲਂ ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮੁਪਯਾਤਿ ਵੈ । ਅਤਸ੍ਤਚ੍ਛਮਨਾਰ੍ਥਾਯ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍
ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸੁਪ੍ਤਃ ਪਤਤ੍ਯੇਵ ਨ ਸ਼ਯਾਨਃ ਪਤਤ੍ਯਧਃ । ਪਰਿਵ੍ਰਜ੍ਯ ਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟੋ ਨ ਮਾਰ੍ਗਂ ਲਭਤੇ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਉਪਰ ਸੁੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਯਤੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ।
ਯਥਾ ਪਿਪੀਲਿਕਾ ਮੂਲਾਚ੍ਛਾਖਾਯਾਮਧਿਰੋਹਤਿ । ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਫਲਂ ਯਾਤਿ ਸੁਖੇਨ ਪਦਗਾਮਿਨੀ
ਜਿਵੇਂ ਚੀਟੀ ਜੜ ਤੋਂ ਡਾਲੀ 'ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਰ-ਪੈਰ ਚੱਲ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਹਙ੍ਗਸ੍ਤਰਸਾ ਯਾਤਿ ਵਿਘ੍ਨਸ਼ਙ੍ਕਾਮੁਦਸ੍ਯ ਵੈ । ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ ਸੁਖਂ ਯਾਤਿ ਪਿਪੀਲਿਕਾ
ਪੰਛੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੀਟੀ, ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਬਲਂ ਕਾਮਮਜੇਯਮਕृਤਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਅਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਜੇਤਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਮਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣ ਚ
ਮਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗृਹਸ੍ਥਾਸ਼੍ਰਮਸਂਸ੍ਥੋऽਪਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਸੁਮਤਿਰਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਨ ਚ ਹृष੍ਯੇਨ੍ਨ ਚ ਤਪੇਲ੍ਲਾਭਾਲਾਭੇ ਸਮੋ ਭਵੇਤ੍
ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਭ ਜਾਂ ਘਾਟ 'ਤੇ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਖੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਹਤਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਾਣਸ੍ਤ੍ਯਜਂਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤਂ ਚ ਯਤ੍ । ਆਤ੍ਮਲਾਭੇਨ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਹ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਪਸ਼੍ਯਾਹਂ ਰਾਜ੍ਯਸਂਸ੍ਥੋऽਪਿ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਥਾਨਘ । ਵਿਚਰਾਮਿ ਯਥਾਕਾਮਂ ਨ ਮੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਵੇਖੋ, ਮੈਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਭੋਗਾਨ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਕਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯਨੇਕਸ਼ਃ । ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਹਂ ਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਾਨਘ
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਕਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਕਥ੍ਯਤੇ ਖਲੁ ਯਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਮਦृਸ਼੍ਯਂ ਬਧ੍ਯਤੇ ਕੁਤਃ । ਦृਸ਼੍ਯਾਨਿ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨਿ ਗੁਣਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਤਥਾ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ।
ਆਤ੍ਮਾ ਗਮ੍ਯੋऽਨੁਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਕਦਾਚਨ । ਸ ਕਥਂ ਬਧ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਨਿਰਞ੍ਜਨਃ
ਆਤਮਾ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਜੋ ਬਦਲਣ-ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮਨਸ੍ਤੁ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਮਹਤਾਂ ਕਾਰਣਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਜਾਤੇ ਤੁ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍
ਮਨ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਇਜ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਨ੍ਸਰ੍ਵੇषੁ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਨ ਮਨੋ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍
ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਭਟਕ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
ਨ ਦੇਹੋ ਨ ਚ ਜੀਵਾਤ੍ਮਾ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਨ੍ਤਪ । ਮਨ ਏਵ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਰਣਂ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਃ
ਨਾ ਦੇਹ, ਨਾ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਮੁਕ੍ਤਃ ਸਦੈਵਾਤ੍ਮਾ ਨ ਵੈ ਬਧ੍ਯੇਤ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ । ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ੌ ਮਨਃਸਂਸ੍ਥੌ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਆਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਿਤ੍ਰਮੁਦਾਸੀਨੋ ਭੇਦਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਨੋਗਤਾਃ । ਏਕਾਤ੍ਮਤ੍ਵੇ ਕਥਂ ਭੇਦਃ ਸਮ੍ਭਵੇਦ੍ਦ੍ਵੈਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮਿਤਰ ਜਾਂ ਬੇਪਰਵਾਹ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਫਰਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਫਰਕ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਦਵੈਤ ਦੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦੈਵਾਹਂ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ । ਭੇਦਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਸਂਸਾਰੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਫਰਕ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਂ ਮਹਾਭਾਗ ਵਿਦ੍ਯਾ ਚੈਤਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣੈਃ
ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਿਨਾਤਪਂ ਹਿ ਛਾਯਾਯਾ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਚ ਕਥਂ ਸੁਖਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵਿਨਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਥਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਚ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵੈ
ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਬਿਨਾ ਧੁੱਪ ਦੇ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਬਿਨਾ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਭੂਤਾਨਿ ਚ ਤਥੈਵ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਕੋ ਦੋषਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚਾਤ੍ਮਨਃ
ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।