ਪਰਮਾ ਪਾਪਹਨ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਪਰਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਦਾਯਿਨੀ । ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰੀ ਪ੍ਰਜੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਪਰਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਜਨਨੀ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੂਰਤ।
ਮਦਦਾਤ੍ਰੀ ਮਦੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾ ਮਾਨਗਮ੍ਯਾ ਮਹੋਨ੍ਨਤਾ । ਮਨਸ੍ਵਿਨੀ ਮੁਨਿਧ੍ਯੇਯਾ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਸਹਚਾਰਿਣੀ
ਮਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਆਪ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ। ਮਨ ਵਾਲੀ, ਮੁਨੀ ਦੀ ਧਿਆਨਯੋਗ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਾਥੀ।
ਜਯ ਲੋਕੇਸ਼੍ਵਰਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੇ ਪ੍ਰਲਯਾਮ੍ਬੁਦਸਨ੍ਨਿਭੇ । ਮਹਾਮੋਹਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਪੂਜਿਤਾਸਿ ਸੁਰਾਸੁਰੈਃ
ਜੈ ਹੋਵੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ। ਮਹਾ-ਮੋਹ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਮਲੋਕਾਭਾਵਕਰ੍ਤ੍ਰੀ ਯਮਪੂਜ੍ਯਾ ਯਮਾਗ੍ਰਜਾ । ਯਮਨਿਗ੍ਰਹਰੂਪਾ ਚ ਯਜਨੀਯੇ ਨਮੋ ਨਮਃ
ਯਮ ਲੋਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਅਯੋਗ, ਯਮ ਦੀ ਵੱਡੀ, ਯਮ ਦੀ ਨਿਗ੍ਰਹ ਮੂਰਤ, ਪੂਜਾ ਯੋਗ। ਨਮਸਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ।
ਸਮਸ੍ਵਭਾਵਾ ਸਰ੍ਵੇਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਸਙ੍ਗਨਾਸ਼ਕਰੀ ਕਾਮ੍ਯਰੂਪਾ ਕਾਰੁਣ੍ਯਵਿਗ੍ਰਹਾ
ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਸੰਬੰਧ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਇੱਛਿਤ ਰੂਪ, ਦਇਆ ਦੀ ਮੂਰਤ।
ਕਙ੍ਕਾਲਕ੍ਰੂਰਾ ਕਾਮਾਕ੍ਸ਼ੀ ਮੀਨਾਕ੍ਸ਼ੀ ਮਰ੍ਮਭੇਦਿਨੀ । ਮਾਧੁਰ੍ਯਰੂਪਸ਼ੀਲਾ ਚ ਮਧੁਰਸ੍ਵਰਪੂਜਿਤਾ
ਕੰਕਾਲ ਵਰਗੀ ਕ੍ਰੂਰ, ਇੱਛਾ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਮੀਨ-ਅੱਖੀ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਛੇਣ ਵਾਲੀ। ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ।
ਮਹਾਮਨ੍ਤ੍ਰਵਤੀ ਮਨ੍ਤ੍ਰਗਮ੍ਯਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਿਯਙ੍ਕਰੀ । ਮਨੁष੍ਯਮਾਨਸਗਮਾ ਮਨ੍ਮਥਾਰਿਪ੍ਰਿਯਙ੍ਕਰੀ
ਮਹਾ-ਮੰਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ, ਮੰਤਰ-ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ, ਮਨਮਥ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ।
ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਵਟਨਿਮ੍ਬਾਮ੍ਰਕਪਿਤ੍ਥਬਦਰੀਗਤੇ । ਪਨਸਾਰ੍ਕਕਰੀਰਾਦਿਕ੍ਸ਼ੀਰਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ
ਅਸ਼ਵਥ, ਵਟ, ਨਿੰਬ, ਅੰਬ, ਕਪਿੱਥ, ਬੇਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਨਸ, ਅਰਕ, ਕਰੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹੈਂ।
ਦੁਗ੍ਧਵਲ੍ਲੀਨਿਵਾਸਾਰ੍ਹੇ ਦਯਨੀਯੇ ਦਯਾਧਿਕੇ । ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯਕਰੁਣਾਰੂਪੇ ਜਯ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਵਲ੍ਲਭੇ
ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਬੇਲ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਦਇਆਲੂ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਤੇਰਾ ਜੈ ਹੋਵੇ।
ਏਵਂ ਸ੍ਤਵੇਨ ਦੇਵੇਸ਼ੀਂ ਪੂਜਨਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਤੁਵੀਤ ਤਾਮ੍ । ਵ੍ਰਤਸ੍ਯ ਸਕਲਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਲਭਤੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਨਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਃ ਪਠਤੇ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਦੇਵੀਪ੍ਰੀਤਿਕਰਂ ਨਰਃ । ਆਧਿਵ੍ਯਾਧਿਭਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਰਿਪੁਭੀਤਿਰ੍ਨ ਤਸ੍ਯ ਹਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਰ੍ਥਾਰ੍ਥੀ ਚਾਰ੍ਥਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥੀ ਧਰ੍ਮਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਕਾਮਾਨਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ਕਾਮੀ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥੀ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਜਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਜੋ ਧਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਧਰਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਵੇਦਸਮ੍ਪਨੋ ਵਿਜਯੀ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਭਵੇਤ੍ । ਵੈਸ਼੍ਯਸ਼੍ਚ ਧਨਧਾਨ੍ਯਾਢ੍ਯੋ ਭਵੇਚ੍ਛੂਦ੍ਰਃ ਸੁਖਾਧਿਕਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੈਸ਼ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮੇਤਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਧਕਾਲੇ ਯਃ ਪਠੇਤ੍ਪ੍ਰਯਤੋ ਨਰਃ । ਪਿਤॄਣਾਮਕ੍ਸ਼ਯਾ ਤृਪ੍ਤਿਰ੍ਜਾਯਤੇ ਕਲ੍ਪਵਰ੍ਤਿਨੀ
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਕਲਪ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮਾਰਾਧਨਂ ਦੇਵ੍ਯਾਃ ਸਮੁਕ੍ਤਂ ਸੁਰਪੂਜਿਤਮ੍ । ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਨਰੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ ਦੇਵੀਲੋਕਭਾਗ੍ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ, ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵੀਪੂਜਨਤੋ ਵਿਪ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਸਰ੍ਵਪਾਪਹਤਿਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਮਤਿਰਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਭਵੇਤ੍ਪੂਜ੍ਯੋ ਮਾਨ੍ਯੋ ਮਾਨਧਨੇषੁ ਚ । ਜਾਯਤੇ ਜਗਦਮ੍ਬਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਵਿਰਞ੍ਚਿਜ
ਜਗਤ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ, ਇੱਜ਼ਤਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪੂਜਨਯੋਗ ਤੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ।
ਨਰਕਾਣਾਂ ਨ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਭਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਪਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਮਹਾਮਾਯਾਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਾਦਿਵਰ੍ਧਨਃ
ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦਾ ਡਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਮਹਾ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਵੀਭਕ੍ਤੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ । ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਤੇ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਨਰਕੋਦ੍ਧਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਗਤ ਹੋਣਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਪੂਜਨਂ ਹਿ ਮਹਾਦੇਵ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਮਙ੍ਗਲਕਾਰਕਮ੍ । ਮਧੂਕਪੂਜਨਂ ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਾਸਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮਤੋ ਮੁਨੇ
ਮਹਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਧੂਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਚਰੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪੂਜਨਂ ਮਧੁਕਾਹ੍ਵਯਮ੍ । ਨ ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਬਾਧਾਦਿਭਯਮੁਦ੍ਭਵਤੇऽਨਘ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਧੂਕ ਨਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ, ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਥਾਨ੍ਯਦਪਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਞ੍ਚਕਂ ਪਰਮ੍ । ਨਾਮ੍ਨਾ ਰੂਪੇਣ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਜਗਦਾਨਨ੍ਦਦਾਯਕਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਉੱਤਮ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਖ੍ਯਾਨਂ ਚ ਸਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਞ੍ਚਕਂ ਮੁਨੇ । ਕੁਤੂਹਲਕਰ ਚੈਵ ਸ਼ृਣੁ ਮੁਕ੍ਤਿਵਿਧਾਯਕਮ੍
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ, ਜੋ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਚਰਿਤ੍ਰਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਗਣੇਸ਼ਜਨਨੀ ਦੁਰ੍ਗਾ ਰਾਧਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਃ ਸਰਸ੍ਵਤੀ । ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਚ ਸृष੍ਟਿਵਿਧੌ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਦੁਰਗਾ, ਰਾਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਆਵਿਰ੍ਬਭੂਵ ਸਾ ਕੇਨ ਕਾ ਵਾ ਸਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਂਵਰ । ਕਿਂ ਵਾ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਾਧੋ ਬਭੂਵ ਪਞ੍ਚਧਾ ਕਥਮ੍
ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਉਹ ਕਿਸ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ? ਉਸ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ ਕੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?
ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਚਰਿਤਂ ਪੂਜਾਵਿਧਾਨਂ ਗੁਣ ਈਪ੍ਸਿਤਃ । ਅਵਤਾਰਃ ਕੁਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯਾਸ੍ਤਨ੍ਮੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਕਥਾ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਰੀਤ, ਗੁਣ, ਚਾਹੀਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ।
ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਤ੍ਸ ਕੋ ਵਾ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕ੍ਸ਼ਮੋ ਭਵੇਤ੍ । ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਥਾਪਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤਂ ਧਰ੍ਮਵਕ੍ਤ੍ਰਤਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਯਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬੇਟਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਪ੍ਰਕृष੍ਟਵਾਚਕਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕृਤਿਸ਼੍ਚ ਸृष੍ਟਿਵਾਚਕਃ । ਸृष੍ਟੌ ਪ੍ਰਕृष੍ਟਾ ਯਾ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਸ਼ਟ’ ਸ਼ਬਦ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਤੀ’ ਰਚਨਾ ਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਣੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਕृष੍ਟੇ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਃ । ਮਧ੍ਯਮੇ ਰਜਸਿ ਕृਸ਼੍ਚ ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਮਸਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਪ੍ਰ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ; ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਮਧਿਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ‘ਕ੍ਰ’ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ‘ਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਾ ਯਾ ਸਾ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾ । ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਸृष੍ਟਿਕਰਣੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।