ਯਸ੍ਯਾਙ੍ਘ੍ਰਿਕਮਲਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼ੋਣਾਚ੍ਛਨਖਮਣ੍ਡਲੇ । ਵਿਰਾਜਨ੍ਮਣਿਬਿਮ੍ਬੇषੁ ਮਹਾਹਿਪਤਯੋऽਨਿਸ਼ਮ੍
ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਨਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਗੋਲਾਈ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਏਕਾਨ੍ਤਭਕ੍ਤਿਯੋਗੇਨ ਸਹ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਤਪੁਙ੍ਗਵੈਃ । ਪ੍ਰਣਮਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਮੂਰ੍ਧ੍ਨਾ ਤੇ ਸ੍ਵਮੁਖਾਨਿ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਸਾਤਤਵਾਂ ਦੇ ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਕੁਣ੍ਡਲਮਾਣਿਕ੍ਯਪ੍ਰਭਾਮਣ੍ਡਲਭਾਞ੍ਜ੍ਯਪਿ । ਸੁਕਪੋਲਾਨਿ ਚਾਰੂਣਿ ਗਣ੍ਡਸ੍ਥਲਦ੍ਯੁਮਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਸ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਤੇ ਮਾਣਕਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਗੋਲ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਦੇ ਸੋਹਣੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਗੱਲ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਰੂਪਵਾਨ ਹਨ।
ਨਾਗਰਾਜਕੁਮਾਰ੍ਯੋऽਪਿ ਚਾਰ੍ਵਙ੍ਗਵਿਲਸਤ੍ਤ੍ਵਿषਃ । ਵਿਸ਼ਦੈਰ੍ਵਿਪੁਲੈਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਵਲੈਃ ਸੁਭਗੈਸ੍ਤਥਾ
ਨਾਗ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਡੇ, ਚਿੱਟੇ, ਸੁਹਣੇ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
ਰੁਚਿਰੈਰ੍ਭੁਜਦਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਮਾਨਾ ਇਤਸ੍ਤਤਃ । ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਕਾਸ਼੍ਮੀਰਪਙ੍ਕਲੇਪੇਨ ਭੂषਿਤਾਃ
ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਕੇਸਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੱਥ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਤਦਭਿਮਰ੍षਸਞ੍ਜਾਤਕਾਮਾਵੇਸ਼ਸਮਾਯੁਤਾਃ । ਲਲਿਤਸ੍ਮਿਤਸਂਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਵ੍ਰੀਡਂ ਲੋਕਯਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਸ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਨਰਮ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਲਜਜਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ।
ਅਨੁਰਾਗਮਦੋਨ੍ਮਤ੍ਤਵਿਘੂਰ੍ਣਾਰੁਣਲੋਚਨਮ੍ । ਕਰੁਣਾਵਲੋਕਨੇਤ੍ਰਂ ਚ ਆਸ਼ਾਸਾਨਾਸ੍ਤਥਾਸ਼ਿषਃ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਸਤ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਚਲਚਲ ਹਨ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੋऽਨਨ੍ਤੋ ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵੋऽਨਨ੍ਤਸਤ੍ਤ੍ਵੋ ਮਹਾਸ਼ਯਃ । ਅਨਨ੍ਤਗੁਣਵਾਰ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਆਦਿਦੇਵੋ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ
ਉਹ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀ ਨੀਅਤ ਵਾਲਾ, ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।
ਸਂਹृਤਾਮਰ੍षਰੋषਾਦਿਵੇਗੋ ਲੋਕਸ਼ੁਭਾਯ ਚ । ਆਸ੍ਤੇ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਨਿਧਿਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵਪ੍ਰਪੂਜਿਤਃ
ਉਹ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਸੁਰੈਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰਸੁਰੈਸ਼੍ਚੋਰਗੈਸ੍ਤਥਾ । ਵਿਦ੍ਯਾਧਰੈਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰ੍ਮੁਨਿਸਙ੍ਘੈਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਰਤਮਦੋਨ੍ਮਤ੍ਤਲੋਕਵਿਹ੍ਵਲਲੋਚਨਃ । ਵਾਕ੍ਯਾਮृਤੇਨ ਵਿਬੁਧਾਨ੍ਸ੍ਵਪਾਰ੍षਦਗਣਾਨਪਿ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਸਤ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਚਲਚਲ ਹਨ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਪਣੀ ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਸ ਵਿਭੁਰ੍ਵੈਜਯਨ੍ਤੀਂ ਸ੍ਰਜਂ ਦਧਤ੍ । ਅਮ੍ਲਾਨਾਭਿਨਵੈਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛੈਸ੍ਤੁਲਸੀਦਲਸਞ੍ਚਯੈਃ
ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਤੁਲਸੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮਾਦ੍ਯਨ੍ਮਧੁਕਰਵ੍ਰਾਤਘੋषਸ਼੍ਰੀਸਂਯੁਤਾਂ ਸਦਾ । ਨੀਲਵਾਸਾ ਦੇਵਦੇਵ ਏਕਕੁਣ੍ਡਲਭੂषਿਤਃ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਧੁਰ ਗੂੰਜਦੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਤੇ ਇੱਕ ਕੁੰਡਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਹਲਸ੍ਯ ਕਕੁਦਿ ਨ੍ਯਸ੍ਤਸੁਪੀਵਰਭੁਜੋऽਵ੍ਯਯਃ । ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਕਾਞ੍ਚਨੀਂ ਯਦ੍ਵਦ੍ਵਰਤ੍ਰਾਂ ਚ ਮਤਙ੍ਗਮਃ । ਉਦਾਰਲੀਲੋ ਦੇਵੇਸ਼ੋ ਵਰ੍ਣਿਤਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਤਰ੍षਭੈਃ
ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਹਲ ਦੀ ਮੂੰਹ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਟੱਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਜਰ ਤੇ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੱਡੀ ਲੀਲਾ ਵਾਲਾ, ਸਾਤਤਵਾਂ ਦੇ ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਡਿਆਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਰਕਸ੍ਵਰੂਪਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਤਸ੍ਯਾਨੁਭਾਵਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਸਭਾਯਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਸ੍ਯ ਗਾਯਮਾਨ ਉਪਾਸਤੇ
ਨਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਣਨਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਯਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਿਲਯਹੇਤਵੋऽਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਗੁਣਾ ਯਦੀਕ੍ਸ਼ਯਾऽऽਸਨ੍ । ਯਦ੍ਰੂਪਂ ਧ੍ਰੁਵਮਕृਤਂ ਯਦੇਕਮਾਤ੍ਮਨ੍- ਨਾਨਾਧਾਤ੍ਕਥਮੁਹ ਵੇਦ ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤ੍ਮ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਟਿਕਾਉ ਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਜਿਵੇਂ ਸਤ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਟੱਲ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਾਹ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮੂਰ੍ਤਿਂ ਨਃ ਪੁਰੁਕृਪਯਾ ਬਭਾਰ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸਦਸਦਿਦਂ ਵਿਭਾਤਿ ਯਤ੍ਰ । ਯਲ੍ਲੀਲਾਂ ਮृਗਪਤਿਰਾਦਦੇऽਨਵਦ੍ਯਾ- ਮਾਦਾਤੁਂ ਸ੍ਵਜਨਮਨਾਂਸ੍ਯੁਦਾਰਵੀਰ੍ਯਃ
ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੀ ਖਾਤਰ ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਖੇਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ।
ਯਨ੍ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੁਤਮਨੁਕੀਰ੍ਤਯੇਦਕਸ੍ਮਾ- ਦਾਰ੍ਤੋ ਵਾ ਯਦਿ ਪਤਿਤਃ ਪ੍ਰਲਮ੍ਭਨਾਦ੍ਵਾ । ਹਨ੍ਤ੍ਯਂਹਃ ਸਪਦਿ ਨृਣਾਮਸ਼ੇषਮਨ੍ਯਂ ਕਂ ਸ਼ੇषਾਦ੍ਭਗਵਤ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ਯੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਃ
ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਅਚਾਨਕ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਡਿੱਗ ਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਧੋਖੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ—ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।
ਮੂਰ੍ਧਨ੍ਯਰ੍ਪਿਤਮਣੁਵਤ੍ਸਹਸ੍ਰਮੂਰ੍ਧ੍ਨੋ ਭੂਗੋਲਂ ਸਗਿਰਿਸਰਿਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ । ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦਨਮਿਤਵਿਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਭੂਮ੍ਨਃ ਕੋ ਵੀਰ੍ਯਾਣ੍ਯਧਿਗਣਯੇਤ੍ਸਹਸ੍ਰਜਿਹ੍ਵਃ
ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ—ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਰੇੜੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਅਸੀਮ ਤੇ ਅਜਿੱਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਗਿਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਏਵਂਪ੍ਰਭਾਵੋ ਭਗਵਾਨਨਨ੍ਤੋ ਦੁਰਨ੍ਤਵੀਰ੍ਯੋਰੁਗੁਣਾਨੁਭਾਵਃ । ਮੂਲੇ ਰਸਾਯਾਃ ਸ੍ਥਿਤ ਆਤ੍ਮਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਯੋ ਲੀਲਯਾ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਂ ਸ੍ਥਿਤਯੇ ਬਿਭਰ੍ਤਿ
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਅੰਤਹੀਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਬੇਹੱਦ ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾ ਹ੍ਯੇਵੇਹ ਤੁ ਨृਭਿਰ੍ਗਤਯੋ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਬਹੁਸ਼ੋ ਯਦ੍ਵਦ੍ਯਥਾਕਰ੍ਮਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ
ਹੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹੀ ਹਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਹ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥੋਪਦੇਸ਼ਂ ਚ ਕਾਮਾਨ੍ਸਦਾ ਕਾਮਯਮਾਨਕੈਃ । ਏਤਾਵਤੀਰ੍ਹਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮਨੁष੍ਯਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿषੁ
ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਸਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ।
ਵਿਪਾਕਗਤਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਵਸ਼ਗਾਸ੍ਤਥਾ । ਉਚ੍ਚਾਵਚਾ ਵਿਸਦृਸ਼ਾ ਯਥਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਇਹ ਹਨ ਪੱਕੀਆਂ ਕਿਸਮਤਾਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ—ਉੱਚੀਆਂ, ਨੀਵੀਆਂ, ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਵਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮੇਤਲ੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਕਥਂ ਭਗਵਤਾ ਕृਤਮ੍ । ਸਮਾਨਤ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਚ ਤਨ੍ਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯਥਾਤਥਮ੍
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ, ਜਦ ਕਿ ਸਭ ਦੇ ਕਰਮ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਕਰ੍ਤੁਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਸ਼ਾਦੇਵ ਗਤਯੋऽਪਿ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ । ਤ੍ਰਿਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ਸਦਾ ਤਾਸਾਂ ਫਲਂ ਵਿਸਦृਸ਼ਂ ਤ੍ਵਿਹ
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਯਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਰਤਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਜੋੜ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਕਰ੍ਤੁਃ ਸੁਖਿਤ੍ਵਂ ਜਾਯਤੇ ਸਦਾ । ਦੁਃਖਿਤ੍ਵਂ ਚ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤੂ ਰਾਜਸ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਭਵੇਤ੍
ਸਾਤਵਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਿਤ੍ਵਂ ਚੈਵ ਮੂਢਤ੍ਵਂ ਤਾਮਸ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯੋਦਿਤਮ੍ । ਤਾਰਤਮ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨਾਂ ਫਲਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮੀਰਿਤਮ੍
ਤਾਮਸੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਨਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਵਿਹਿਤਕਰ੍ਮਣਾਂ ਪਰਿਣਾਮਜਾਃ । ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਗਤਯੋ ਦ੍ਵਿਜਪੁਙ੍ਗਵ
ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਣਆਰੰਭੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਦ੍ਭੇਦਾਨ੍ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯੇਣ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਯਾ ਅਨ੍ਤਰਾਲੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼ੀਹ ਵੈ
ਹੁਣ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ—
ਭੂਮੇਰਧਸ੍ਤਾਦੁਪਰਿ ਤ੍ਵਤਲਸ੍ਯ ਚ ਨਾਰਦ । ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਃ ਪਿਤृਗਣਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚ ਹ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਅਤਲ ਦੇ ਉਪਰ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਪਿਤਰ ਤੇ ਪੂਰਵਜ ਵਸਦੇ ਹਨ।