ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਮੇਰੋਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਂ ਭਾਨੋਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨਿ ਮਯਾ ਮੁਨੇ
ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਿ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕੀ ਹਨ।
ਮੇਰੁਸ੍ਥਾਨਾਂ ਸਦਾ ਮਧ੍ਯਂ ਗਤ ਏਵ ਵਿਭਾਤਿ ਹਿ । ਸਵ੍ਯਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਣਪਰ੍ਵਤਮ੍
ਮੇਰੂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਯੇ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਤੁ ਸਮ੍ਮੁਖੇ । ਦਿਸ਼ਾਸ੍ਵਸ਼ੇषਾਸੁ ਤਥਾ ਸੁਰਰ੍षੇ ਵਿਦਿਸ਼ਾਸੁ ਚ
ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ ਬਾਕੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ।
ਯੈਰ੍ਯਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਭਾਸ੍ਵਾਨ੍ਸ ਤੇषਾਮੁਦਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਿਰੋਭਾਵਂ ਚ ਯਤ੍ਰੈਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵਾਸ੍ਤਮਨਂ ਰਵੇਃ
ਜਿਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਓਸ ਦਾ ਉਗਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਉਹ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਡੁੱਬਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੈਵਾਸ੍ਤਮਨਮਰ੍ਕਸ੍ਯ ਨੋਦਯਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਤਃ । ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਨਾਖ੍ਯਂ ਹਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਰਵੇਃ
ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਉਗਣਾ ਹੈ ਨਾ ਡੁੱਬਣਾ। ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਣ ਤੇ ਨਾ ਦਿਸਣ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਕ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਪੁਰੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਸ੍ਪृਸ਼ਤ੍ਯੇष ਪੁਰਤ੍ਰਯਮ੍ । ਵਿਕਰ੍ਣੌ ਦ੍ਵੌ ਵਿਕਰ੍ਣਸ੍ਥਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ਕੋਣਾਨ੍ਦ੍ਵੇ ਪੁਰੇ ਤਥਾ
ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਨਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਰਨੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਕੋਨੇ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੋ ਨਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕੋਨੇ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦ੍ਵੀਪਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮੇਰੁਰੁਤ੍ਤਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਯੈਰ੍ਯਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਭਾਨੁਃ ਸੈਵ ਪ੍ਰਾਚੀਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ
ਸਾਰੇ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੂਰਬ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਾਮਭਾਗਤੋ ਮੇਰੁਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇਤਿ ਵਿਨਿਰ੍ਣਯਃ । ਯਦਿ ਚੈਨ੍ਦ੍ਰ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਚਲਤੇ ਘਟਿਕਾ ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਭਿਃ
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੂ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਜੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਘੜੀ ਪੰਦਰਾਂ ਘੜੀਆਂ ਚੱਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ—
ਯਾਮ੍ਯਾਂ ਤਦਾ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਪਾਦਂ ਕੋਟਿਯੁਗ੍ਮਕਮ੍ । ਸਾਰ੍ਧਦ੍ਵਾਦਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਪਞ੍ਚਨੇਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰਕਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੇ ਪੌਣੇ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ, ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੋਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਤਿ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਃ ਕਾਲਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਕਃ । ਏਵਂ ਤਤੋ ਵਾਰੁਣੀਂ ਚ ਸੌਮ੍ਯਾਮੈਨ੍ਦ੍ਰੀਂ ਸਹਸ੍ਰਦृਕ੍
ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਹ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਾਰੁਣੀ, ਸੌਮਿਆ ਤੇ ਐੰਦ੍ਰੀ ਨਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਕਾਲਚਕ੍ਰਾਤ੍ਮਾ ਦ੍ਯੁਮਣਿਃ ਕਾਲਬੁਦ੍ਧਯੇ । ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਗ੍ਰਹਾਃ ਸੋਮਾਦਯੋ ਯੇ ਦਿਗ੍ਵਿਚਾਰਿਣਃ
ਉਜਲਾ ਗੋਲਕ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਦਿ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੈਃ ਸਹ ਚੋਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਹ ਚਾਸ੍ਤਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਏਵਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨ ਰਥੋ ਭਾਨੋਰष੍ਟਸ਼ਤਾਧਿਕਮ੍
ਤਾਰੇਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ, ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰਥ ਵੱਧ ਕੇ ਅੱਠ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਭ੍ਰਮਤਿ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਤ੍ਰਯੀਮਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਪੁਰੀषੁ ਚ ਸਮੀਰਣਾਤ੍
ਪ੍ਰਭੂ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਚਾਰੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਨਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਹਾਖ੍ਯਾਤ੍ਸਦਾ ਕਾਲਚਕ੍ਰਂ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਭਾਨੁਮਾਨ੍ । ਯਸ੍ਯ ਚਕ੍ਰਂ ਰਥਸ੍ਯੈਕਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਰਂ ਤ੍ਰਿਨਾਭਿਕਮ੍
ਭਾਨੁ ਨਾਮਕ ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਨਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ, ਬਾਰਾਂ ਤੀਲੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
षਣ੍ਨੇਮਿ ਕਵਯਸ੍ਤਂ ਚ ਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਕਮੂਚਿਰੇ । ਮੇਰੁਮੂਰ੍ਧਨਿ ਤਸ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ੋ ਮਾਨਸੋਤ੍ਤਰਪਰ੍ਵਤੇ
ਜਾਣੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਛੇ ਨੇਮੀਆਂ ਸਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਹੈ।
ਕृਤੇਤਰਵਿਭਾਗੋ ਯਃ ਪ੍ਰੋਤਂ ਤਤ੍ਰ ਰਥਾਙ੍ਗਕਮ੍ । ਤੈਲਕਾਰਕਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚਕ੍ਰਸਾਮ੍ਯਂ ਪਰਿਭ੍ਰਮਨ੍
ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਉਥੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਰਥ ਦਾ ਅੰਗ ਉਥੇ ਹੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਲ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਵਾਂਗ, ਸਮਤੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਸੋਤ੍ਤਰਨਾਮ੍ਨੀਹ ਗਿਰੌ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਚਾਂਸ਼ੁਮਾਨ੍ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਕ੍ਸ਼ੇ ਕृਤਂ ਮੂਲਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਕ੍ਸ਼ੋ ਧ੍ਰੁਵੇ ਕृਤਃ
ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਨਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਧੁਰਾ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਧੁਰਾ ਧ੍ਰੂਵ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਮਾਨੇਨ ਤੈਲਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਵਦਿਤੀਰਿਤਃ । ਕृਤੋਪਰਿਤਨੋ ਭਾਗਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਜਗਤਾਂ ਪਤੇਃ
ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਤੇਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਰਥਨੀਡਸ੍ਤੁ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਯੋਜਨਮਾਯਤਃ । ਤਤ੍ਤੁਰ੍ਯਭਾਗਤਃ ਸੋऽਯਂ ਪਰਿਣਾਹੇਨ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਪਲਾਟਫਾਰਮ ਛੱਤੀ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਵਾਨਰ੍ਕਰਥਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਯੁਗਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਹਯਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦੋऽਭਿਧਾਨਾਸ਼੍ਚ ਸੂਰਸੂਤੇਨ ਯੋਜਿਤਾਃ
ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਜੁਆ ਇਤਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਸ 'ਤੇ ਸਤਿ ਸ਼ੁਭ ਘੋੜੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਤਿ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।
ਵਹਨ੍ਤਿ ਦੇਵਮਾਦਿਤ੍ਯਂ ਲੋਕਾਨਾਂ ਸੁਖਹੇਤਵੇ । ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਸਵਿਤੁਃ ਸੂਤੋऽਰੁਣਃ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਯੋਜਿਤਃ
ਉਹ ਘੋੜੇ ਆਦਿਤਯ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਥੀ ਅਰੁਣ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਸੀਆਂ ਫੜੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਸੌਤ੍ਯੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਗਰੁਡਾਗ੍ਰਜਃ । ਤਥੈਵ ਬਾਲਖਿਲ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ऋषਯੋऽਙ੍ਗੁष੍ਠਪਰ੍ਵਕਾਃ
ਰਥੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਗਰੁੜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਲਖਿਲਿਆ ਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਜੋੜ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਪਰਿਖ੍ਯਾਤਾਃ षष੍ਟਿਸਾਹਸ੍ਰਸਂਖ੍ਯਕਾਃ । ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤਿ ਪੁਰਤਃ ਸੂਰ੍ਯਂ ਸੂਕ੍ਤਵਾਕ੍ਯੈਃ ਸੁਸ਼ੋਭਨੈਃ
ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਠੀਕ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁੰਦਰ ਸੂਕਤਾਂ ਤੇ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ऋषਯੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਅਪ੍ਸਰੋਰਗਾਃ । ਗ੍ਰਾਮਣ੍ਯੋ ਯਾਤੁਧਾਨਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਮੁਖੀ, ਯਾਤੁਧਾਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਕੈਕਸ਼ਃ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਵਿਰੋਚਨਮ੍ । ਸਾਰ੍ਧਲਕ੍ਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਕੋਟਿਨਵਕਂ ਭੂਮਿਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਹਰ ਸਤਿ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ, ਵਿਰੋਚਨ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਭੂਮਿ ਦਾ ਮੰਡਲ ਨੌ ਕਰੋੜ ਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ ਗਵ੍ਯੂਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ੋ ਵਿਸ਼੍ਵਵ੍ਯਾਪੀ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਗਵਯੂਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਸੋਮਾਦਿਗਤਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਅਥਾਤਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸੋਮਾਦੀਨਾਂ ਗਮਾਦਿਕਮ੍ । ਤਦ੍ਗਤ੍ਯਨੁਸृਤਾ ਨॄਣਾਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾ
ਸੋਮ ਆਦਿ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਸੋਮ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਚਾਲ ਸੁਣੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕੁਲਾਲਚਕ੍ਰੇਣ ਭ੍ਰਮਤਾ ਭ੍ਰਮਤਾਂ ਸਹ । ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਚ ਗਤਿਰਨ੍ਯਾ ਕੀਟਾਦਿਨਾਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੁਮ੍ਹਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਵਸਤੂਆਂ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਚੱਕਰ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਆਦਿ ਦੀ ਚਾਲ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਹਿ ਰਾਸ਼ਿਵृਨ੍ਦੇਨ ਕਾਲਚਕ੍ਰੇਣ ਤੇਨ ਚ । ਮੇਰੁਂ ਧੁਰਂ ਚ ਸਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਦਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੇ ਕਾਲ ਚੱਕਰ ਨਾਲ, ਮੇਰੂ ਤੇ ਧੁਰਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਘੇਰਦੇ ਹਨ।
ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਭਾਨੁਮੁਖ੍ਯਾਨਾਂ ਗਤਿਰਨ੍ਯੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਗਾਮਿਤ੍ਵਾਦ੍ਭਾਨ੍ਤਰੇ ਗਮਨਂ ਤਥਾ
ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਚਾਲ ਵੱਖਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।