ਭੂਗੋਲਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੋ ਲੋਕਾਲੋਕਾਚਲੋ ਮੁਨੇ । ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਚਤੁਰ੍ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਚਾਤ੍ਮਯੋਨਿਨਾ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਲੋਕ-ਅਲੋਕ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ, ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ—
ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਾ ਦਿਗ੍ਗਜਾ ਯੇ ਤਨ੍ਨਾਮਾਨਿ ਨਿਬੋਧਤ । ऋषਭਃ ਪੁष੍ਪਚੂਡੋऽਥ ਵਾਮਨੋऽਥਾਪਰਾਜਿਤਃ
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਰੱਖੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਰਿਸ਼ਭ, ਪੁਸ਼ਪਚੂੜ, ਵਾਮਨ, ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ।
ਏਤੇ ਸਮਸ੍ਤਲੋਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਿਹੇਤਵ ਈਰਿਤਾਃ । ਤੇषਾਂ ਚ ਸ੍ਵਵਿਭੂਤੀਨਾਂ ਬਹੁਵੀਰ੍ਯੋਪਬृਂਹਣਮ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਵਰ੍ਧਯਨ੍ਭਗਵਾਨ੍ ਹਰਿਃ । ਆਸ੍ਤੇ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯष੍ਟਕੋਪੇਤੋ ਵਿष੍ਵਕ੍ਸੇਨਾਦਿਸਂਵृਤਃ
ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ, ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਜਾਯੁਧੈਃ ਪਰਿਵृਤੋ ਭੁਜਦਣ੍ਡੈਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ । ਆਸ੍ਤੇ ਸਕਲਲੋਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਤਯੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ਆਕਲ੍ਪਮੇਵਂ ਵੇषਂ ਸ ਗਤੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਸ੍ਵਮਾਯਾਰਚਿਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਗੋਪੀਥਾਯਾਤ੍ਮਸਾਧਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਗੋਪਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋऽਨ੍ਤਰ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰ ਏਤੇਨ ਹ੍ਯਲੋਕਪਰਿਮਾਣਕਮ੍ । ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯਦ੍ਬਹਿਰ੍ਲੋਕਾਲੋਕਾਚਲ ਇਤੀਰਣਾਤ੍
ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਅੰਦਰਲੀ ਵਿਸਥਾਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪਰਸ੍ਤਾਦ੍ਯੋਗੇਸ਼ਗਤਿਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਅਣ੍ਡਮਧ੍ਯਗਤਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਦ੍ਯਾਵਾਭੂਮ੍ਯੋਰ੍ਯਦਨ੍ਤਰਮ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੋਗੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਾਣ੍ਡਗੋਲਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਕੋਟ੍ਯਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ । ਮृਤੇऽਣ੍ਡ ਏष ਏਤਸ੍ਮਿਞ੍ਜਾਤੋ ਮਾਰ੍ਤਣ੍ਡਸ਼ਬ੍ਦਭਾਕ੍
ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਚੀਸ ਕਰੋੜ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਅੰਡ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਥੇ ਮਾਰਤੰਡ ਨਾਮਕ ਸੂਰਜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭ ਇਤਿ ਯਦ੍ਧਿਰਣ੍ਯਾਣ੍ਡਸਮੁਦ੍ਭਵਃ । ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਹਿ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦਿਸ਼ਃ ਖਂ ਦ੍ਯੌਰ੍ਮਹੀਭਿਦਾ
ਉਸਨੂੰ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਅਸਮਾਨ, ਸੁਰਗ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗੌ ਨਰਕਾ ਰਸੌਕਾਂਸਿ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਦੇਵਤਿਰ੍ਯਙ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਸਰੀਸृਪਸਵੀਰੁਧਾਮ੍
ਸੁਰਗ, ਮੁਕਤੀ, ਨਰਕ, ਸਾਰੇ ਜਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਦੇਵਤੇ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਤੇ ਬੂਟੇ—
ਸਰ੍ਵਜੀਵਨਿਕਾਯਾਨਾਂ ਸੂਰ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾ ਦृਗੀਸ਼੍ਵਰਃ । ਏਤਾਵਾਨ੍ਭੂਮਣ੍ਡਲਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਦਾਹृਤਃ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਦਾ ਬਣਤਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਤੇਨ ਹਿ ਦਿਵੋ ਮਾਨਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ ਚ ਤਦ੍ਵਿਦਃ । ਦ੍ਵਿਦਲਾਨਾਂ ਚ ਨਿष੍ਪਾਵਾਦੀਨਾਂ ਚ ਦਲਯੋਰ੍ਯਥਾ
ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਲਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਂਗ।
ਅਨ੍ਤਰੇਣ ਤਯੋਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਤਦੁਭਯਸਨ੍ਧਿਤਮ੍ । ਯਨ੍ਮਧ੍ਯਗਸ਼੍ਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਭਾਨੁਰ੍ਵੈ ਤਪਤਾਂ ਵਰਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਤਪੇਨ ਤ੍ਰਿਲੋਕਂ ਚ ਪ੍ਰਤਪਤ੍ਯੇਵ ਭਾਸਯਨ੍ । ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਮਾਸਾਦ੍ਯ ਗਤਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਵਿਤਨ੍ਵਤੇ
ਆਪਣੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਤੇ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਰਾਹ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਹੌਲਾਪਣ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਰੋਹਣਸ੍ਥਾਨਮਸੌ ਗਤ੍ਵਾਹੋ ਦੈਰ੍ਧ੍ਯਮਾਚਰੇਤ੍ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮਾਸਾਦ੍ਯ ਗਤਿਸ਼ੈਘ੍ਰ੍ਯਂ ਵਿਤਨ੍ਵਤੇ
ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਤੇ ਆਉਂਦਿਆਂ, ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਰੋਹਸ੍ਥਾਨਮਸੌ ਗਚ੍ਛਨ੍ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਦਿਨਂ ਚਰੇਤ੍ । ਵਿषੁਵਤ੍ਸਂਜ੍ਞਮਾਸਾਦ੍ਯ ਗਤਿਸਾਮ੍ਯਂ ਵਿਤਨ੍ਵਤੇ
ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ਕੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸੁਵਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਥਾਨਮਥਾਸਾਦ੍ਯ ਦਿਨਸਾਮ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ਚ । ਯਦਾ ਚ ਮੇषਤੁਲਯੋਃ ਸਞ੍ਚਰੇਦ੍ਧਿ ਦਿਵਾਕਰਃ
ਸਮਾਨ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੇਸ਼ ਤੇ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ—
ਸਮਾਨਾਨਿ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਤਨੋਤਿ ਤ੍ਰਯੀਮਯਃ । ਵृषਾਦਿਪਞ੍ਚਸੁ ਯਦਾ ਰਾਸ਼ਿष੍ਵਰ੍ਕੋ ਵਿਰੋਚਤੇ
ਤਦੋਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—
ਤਦਾਹਾਨਿ ਚ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਰਾਤ੍ਰਯੋऽਪਿ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਚ । ਵृਸ਼੍ਚਿਕਾਦਿषੁ ਸੂਰ੍ਯੋ ਹਿ ਯਦਾ ਸਞ੍ਚਰਤੇ ਰਵਿਃ
ਉਦੋਂ ਦਿਨ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ—
ਤਦਾਪੀਮਾਨ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਇਹ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭੁਵਨਕੋਸ਼ਵਰ੍ਣਨੇ ਸੂਰ੍ਯਗਤਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭਾਨੋਰ੍ਗਮਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਨ੍ਦਾਦਿਗਤਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਗਮਨਂ ਰਵੇਃ
ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਲਣ ਦੀ ਵਧੀਆ ਵਿਵਰਣਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਤੇਜ਼, ਹੌਲੀ ਤੇ ਮੱਧਮ।
ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸੁਰਸਤ੍ਤਮ । ਸ੍ਥਾਨਂ ਜਾਰਦ੍ਗਵਂ ਮਧ੍ਯਂ ਤਥੈਰਾਵਤਮੁਤ੍ਤਰਮ੍
ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੀ ਥਾਂ ਹਨ: ਜਾਰਦਗਵ, ਮੱਧਲਾ, ਅਤੇ ਏਰਾਵਤ ਉੱਤਰੀ।
ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤੋ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਮਿਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਕृਤ੍ਤਿਕਾ ਯਾਮ੍ਯਾ ਨਾਗਵੀਥੀਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾ
ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਤੇ ਯਾਮਯਾ ਨੂੰ ਨਾਗ ਮਾਰਗ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਾ ਮृਗਸ਼ਿਰੋ ਗਜਵੀਥ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਪੁष੍ਯਾਸ਼੍ਲੇषਾ ਤਥਾऽऽਦਿਤ੍ਯਾ ਵੀਥੀ ਚੈਰਾਵਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ
ਰੋਹਣੀ, ਆਰਦਰਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਾ ਨੂੰ ਗਜ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਨੂੰ ਏਰਾਵਤੀ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਵੀਥਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰ ਉਤ੍ਤਰੋ ਮਾਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਦ੍ਵੇ ਚਾਪਿ ਫਲ੍ਗੁਨ੍ਯੌ ਮਘਾ ਚੈਵਾਰ੍षਭੀ ਮਤਾ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ ਉੱਤਰੀ ਰਸਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋ ਫਲਗੁਨੀ ਤੇ ਮਘਾ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਸ੍ਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾ ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਤੀ ਗੋਵੀਥੀਤਿ ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾ । ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਵਿਸ਼ਾਖਾਨੁਰਾਧਾ ਵੀਥੀ ਜਾਰਦ੍ਗਵੀ ਮਤਾ
ਹਸਤ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਤੇ ਸਵਾਤੀ ਨੂੰ ਗਉ ਮਾਰਗ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੇਠ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਅਨੁਰਾਧਾ ਨੂੰ ਜਾਰਦਗਵ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਵੀਥਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਧ੍ਯਮੋ ਮਾਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਮੂਲਾषਾਢੋਤ੍ਤਰਾषਾਢਾ ਅਜਵੀਥ੍ਯਭਿਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ ਮੱਧਲਾ ਰਸਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ, ਆਾੜ ਤੇ ਉੱਤਰਾ ਆਾੜ ਨੂੰ ਅਜ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚ ਧਨਿष੍ਠਾ ਚ ਮਾਰ੍ਗੀ ਸ਼ਤਭਿषਕ੍ ਤਥਾ । ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੀ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਰੇਵਤੀ ਚੈਵ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਧਨਿਸ਼ਠਾ, ਮਾਰਗੀ ਤੇ ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਕ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਦਰਪਦ ਤੇ ਰੇਵਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਵੀਥਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋ ਮਾਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਮਾਸਾਦ੍ਯ ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਰ੍ਨਿਬਦ੍ਧਯੋਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰਾਯਣ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।