ਗੋਦਾਵਰੀ ਭੀਮਰਥੀ ਨਿਰ੍ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਪਯੋष੍ਣਿਕਾ । ਤਾਪੀ ਰੇਵਾ ਚ ਸੁਰਸਾ ਨਰ੍ਮਦਾ ਚ ਸਰਸ੍ਵਤੀ
ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਪਯੋਸ਼ਣਿਕਾ, ਤਾਪੀ, ਰੇਵਾ, ਸੁਰਸਾ, ਨਰਮਦਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ।
ਚਰ੍ਮਣ੍ਵਤੀ ਚ ਸਿਨ੍ਧੁਸ਼੍ਚ ਅਨ੍ਧਸ਼ੋਣੌ ਮਹਾਨਦੌ । ऋषਿਕੁਲ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ ਚ ਵੇਦਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਮਹਾਨਦੀ
ਚਰਮਣਵਤੀ, ਸਿੰਧੂ, ਅੰਧਸ਼ੋਣਾ, ਮਹਾਨਦਾ, ਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ, ਵੇਦਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਮਹਾਨਦੀ।
ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਯਮੁਨਾ ਚੈਵ ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀ ਦृषਦ੍ਵਤੀ । ਗੋਮਤੀ ਸਰਯੂ ਰੋਧਵਤੀ ਸਪ੍ਤਵਤੀ ਤਥਾ
ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਯਮੁਨਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਗੋਮਤੀ, ਸਰਯੂ, ਰੋਧਵਤੀ ਤੇ ਸਪਤਵਤੀ ਵੀ।
ਸੁषੋਮਾ ਚ ਸ਼ਤਦ੍ਰੁਸ਼੍ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾ ਮਰੁਦ੍ਵृਧਾ । ਵਿਤਸ੍ਤਾ ਚ ਅਸਿਕ੍ਨੀ ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਾ ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਸੁਸ਼ੋਮਾ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਮਰੁਦਵ੍ਰਿਧਾ, ਵਿਤਸਤਾ, ਅਸਿਕਨੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਵਰ੍षੇ ਲਬ੍ਧਜਨ੍ਮਪੁਰੁषੈਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਲੋਹਿਤਕृष੍ਣਾਖ੍ਯੈਰ੍ਦਿਵ੍ਯਮਾਨੁषਨਾਰਕਾਃ
ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧਾ ਭੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍ । ਯਥਾ ਵਰ੍ਣਵਿਧਾਨੇਨਾਪਵਰ੍ਗੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਾਤੀ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਦੇਵ ਚ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਸਿਦ੍ਧਿਤਃ । ਵਦਨ੍ਤਿ ਮੁਨਯੋ ਵੇਦਵਾਦਿਨਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਵਾਸਿਨਃ
ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੁਨੀ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਰਗ ਵਾਸੀ ਵੀ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਹੋ ਅਮੀषਾਂ ਕਿਮਕਾਰਿ ਸ਼ੋਭਨਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨ ਏषਾਂ ਸ੍ਵਿਦੁਤ ਸ੍ਵਯਂ ਹਰਿਃ । ਯੈਰ੍ਜਨ੍ਮ ਲਬ੍ਧਂ ਨृषੁ ਭਾਰਤਾਜਿਰੇ ਮੁਕੁਨ੍ਦਸੇਵੌਪਯਿਕਂ ਸ੍ਪृਹਾ ਹਿ ਨਃ
ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹਰਿ ਆਪ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਜੋਗ, ਇਹੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਤਾਂਘ ਹੈ।
ਕਿਂ ਦੁष੍ਕਰੈਰ੍ਨਃ ਕ੍ਰਤੁਭਿਸ੍ਤਪੋਵ੍ਰਤੈ- ਰ੍ਦਾਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਦ੍ਯੁਜਯੇਨ ਫਲ੍ਗੁਨਾ । ਨ ਯਤ੍ਰ ਨਾਰਾਯਣਪਦਪਙ੍ਕਜ- ਸ੍ਮृਤਿਃ ਪ੍ਰਮੁष੍ਟਾਤਿਸ਼ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਤ੍ਸਵਾਤ੍
ਸਾਨੂੰ ਔਖੇ ਯਗ, ਤਪ, ਵਰਤ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖ ਕਾਰਨ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ?
ਕਲ੍ਪਾਯੁषਾਂ ਸ੍ਥਾਨਜਯਾਤ੍ਪੁਨਰ੍ਭਵਾ- ਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਯੁषਾਂ ਭਾਰਤਭੂਜਯੋ ਵਰਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਮਰ੍ਤ੍ਯੇਨ ਕृਤਂ ਮਨਸ੍ਵਿਨਃ ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਯਾਨ੍ਤ੍ਯਭਯਂ ਪਦਂ ਹਰੇਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਕਲਪ ਜਿੰਨੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਜਾਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਣ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰਿ ਦੇ ਨਿਡਰ ਚਰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਯਤ੍ਰ ਵੈਕੁਣ੍ਠਕਥਾਸੁਧਾਪਗਾ ਨ ਸਾਧਵੋ ਭਾਗਵਤਾਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਨ ਯਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਮਖਾ ਮਹੋਤ੍ਸਵਾਃ ਸੁਰੇਸ਼ਲੋਕੋऽਪਿ ਨ ਵੈ ਸ ਸੇਵ੍ਯਤਾਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਲੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੇਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਵੀ ਚਾਹੁਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਨृਜਾਤਿਂ ਤ੍ਵਿਹ ਯੇ ਚ ਜਨ੍ਤਵੋ ਜ੍ਞਾਨਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲਾਪਸਮ੍ਭृਤਾਮ੍ । ਨ ਵੈ ਯਤੇਰਨ੍ਨ ਪੁਨਰ੍ਭਵਾਯ ਤੇ ਭੂਯੋ ਵਨੌਕਾ ਇਵ ਯਾਨ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਜੋ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ।
ਯੈਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਿ ਭਾਗਸ਼ੋ ਹਵਿ- ਰ੍ਨਿਰੁਪ੍ਤਮਿष੍ਟਂ ਵਿਧਿਮਨ੍ਤ੍ਰਵਸ੍ਤੁਤਃ । ਏਕਃ ਪृਥਙ੍ਨਾਮਭਿਰਾਹੁਤੋ ਮੁਦਾ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪੂਰ੍ਣਃ ਸ੍ਵਯਮਾਸ਼ਿषਾਂ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਯਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਸ 'ਤੇ ਹਵਨ ਦੇ ਭਾਗ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਹੀ ਰੀਤ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਭੇਟਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਂ ਦਿਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਥਿਤਮਰ੍ਥਿਤੋ ਨृਣਾਂ ਨੈਵਾਰ੍ਥਦੋ ਯਤ੍ਪੁਨਰਰ੍ਥਿਤਾ ਯਤਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਭਜਤਾਮਨਿਚ੍ਛਤਾ- ਮਿਚ੍ਛਾਪਿਧਾਨਂ ਨਿਜਪਾਦਪਲ੍ਲਵਮ੍
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਦ ਲੋਕ ਮਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਧਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਚਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
(ਯਦ੍ਯਤ੍ਰ ਨਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸੁਖਾਵਸ਼ੇषਿਤਂ ਸ੍ਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਤਸ੍ਯ ਕृਤਸ੍ਯ ਸ਼ੋਭਨਮ੍ । ਤੇਨਾਬ੍ਜਨਾਭੇ ਸ੍ਮृਤਿਮਜ੍ਜਨ੍ਮ ਨਃ ਸ੍ਯਾ- ਦ੍ਵਰ੍षੇ ਹਰਿਰ੍ਭਜਤਾਂ ਸ਼ਂ ਤਨੋਤਿ ॥) ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਏਵਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਗਤਾ ਦੇਵਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪਰਮਰ੍षਯਃ । ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਚ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਭਾਰਤਸ੍ਯ ਸੁਸ਼ੋਭਨਮ੍
ਜੇ ਕਿਤੇ ਸਾਡੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਯਜਨ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ, ਹੇ ਕੌਲ-ਨਾਭੀ ਵਾਲੇ, ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੀਏ—ਹਰਿ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਦੇਵੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ فرمایا: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਭ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਡੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਜਮ੍ਬੁਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਚਾष੍ਟੌ ਹਿ ਉਪਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਪਰੇ । ਹਯਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਵਿਸ਼ੋਧਦ੍ਭਿਃ ਸਾਗਰੈਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾਃ
ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਅੱਠ ਉਪਦਵੀਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਦਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸ੍ਥਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰ ਆਵਰ੍ਤਨਰਮਾਣਕੌ । ਮਨ੍ਦਰੋਪਾਖ੍ਯਹਰਿਣਃ ਪਾਞ੍ਚਜਨ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: ਸਵਰਨਪ੍ਰਸਥ, ਚੰਦ੍ਰ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਆਵਰਤਨ, ਰਮਾਣਕ, ਮੰਦਰ, ਹਰੀਣ ਅਤੇ ਪਾਂਚਜਨ्य।
ਸਿਂਹਲਸ਼੍ਚੈਵ ਲਙ੍ਕੇਤਿ ਉਪਦ੍ਵੀਪਾष੍ਟਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਜਮ੍ਬੁਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਮਾਨਂ ਹਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਚ
ਸਿੰਹਲ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵੀ ਉਪਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਉਪਦਵੀਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾਦਿਦ੍ਵੀਪषਟ੍ਕਕਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਲਕਸ਼ ਆਦਿ ਛੇ ਦਵੀਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
ਭੁਵਨਕੋਸ਼ਵਰ੍ਣਨੇ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਜਮ੍ਬੁਦ੍ਵੀਪੋ ਯਥਾ ਚਾਯਂ ਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਤਾਵਤਾ ਸਰ੍ਵਤਃ ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਧਿਨਾ ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ فرمایا: ਜਿਵੇਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਮ੍ਬਾਖ੍ਯੇਨ ਯਥਾ ਮੇਰੁਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਕੇਨ ਚ । ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਧਿਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾਖ੍ਯੇਨੋਪਵੇष੍ਟਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਜੰਬੂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੋਹਾਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਲਕਸ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਦਵੀਪ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥੈਵ ਪਰਿਖਾ ਬਾਹ੍ਯੋਪਵਨੇਨ ਹਿ ਵੇष੍ਟ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਯਂ ਜਮ੍ਬੁਪ੍ਰਮਾਣੋ ਦ੍ਵੀਪਰੂਪਧृਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖਾਲੀ ਬਾਹਰਲੇ ਬਾਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਕਸ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਦਵੀਪ, ਜੋ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਦਵੀਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਹਿਰਣ੍ਮਯੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠਤੀਤਿ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਪ੍ਰਿਯਵਤਾਤ੍ਮਜਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਜਿਹ੍ਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਅੱਗ-ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਪਤਜਿਹਵਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਤਦਧਿਪਸ੍ਤ੍ਵਿਧ੍ਮਜਿਹ੍ਵਃ ਸ੍ਵਂ ਦ੍ਵੀਪਮੇਵ ਚ । ਵਿਭਜ੍ਯ ਸਪ੍ਤਵਰ੍षਾਣਿ ਸ੍ਵਪੁਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਦਦੌ ਵਿਭੁਃ
ਉਥੇ ਅੱਗ-ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਧਮਜਿਹਵਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਵੀਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਵੀਪ ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ੍ਵਯਮਾਤ੍ਮਵਿਦਾਂ ਮਾਨ੍ਯਾਂ ਯੋਗਚਰ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਤੇਨੈਵ ਚਾਤ੍ਮਯੋਗੇਨ ਭਗਵਨ੍ਤਮੁਪਾਗਤਃ
ਉਹ ਆਪ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਯੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਸ਼ਿਵਂ ਚ ਯਵਸਂ ਭਦ੍ਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਾਮृਤੇ ਤਥਾ । ਅਭਯਂ ਚੇਤਿ ਸਪ੍ਤੈਵ ਤਦ੍ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਦੇਕ੍ਸ਼ਤਾਮ੍
ਸ਼ਿਵ, ਯਵਸ, ਭਦ੍ਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਖੇਮ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਭਯ—ਇਹ ਸੱਤ ਵੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇषੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਨਦੀਃ ਸਪ੍ਤ ਗਿਰਯਃ ਸਪ੍ਤ ਚੈਵ ਹਿ । ਅਰੁਣਾ ਨृਮ੍ਣਾਙ੍ਗਿਰਸੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਸੁਪ੍ਰਭਾਤਿਕਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਅਰੁਣਾ, ਨ੍ਰਮਣਾਂਗੀਰਸੀ, ਸਾਵਿਤਰੀ, ਸੁਪ੍ਰਭਾਤਿਕਾ,
ऋਤਮ੍ਭਰਾ ਸਤ੍ਯਮ੍ਭਰਾ ਇਤਿ ਨਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਮਣਿਕੂਟੋ ਵਜ੍ਰਕੂਟ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸੇਨਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਰਿਤੰਭਰਾ, ਸਤਯੰਭਰਾ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਣਿਕੂਟ, ਵਜਰਕੂਟ, ਇੰਦਰਸੇਨਾ,
ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਾਨ੍ਵੈ ਸੁਪਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਹਿਰਣ੍ਯष੍ਠੀਵ ਏਵ ਚ । ਮੇਘਮਾਲ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਤਾਃ
ਜੋਤਿਸਮਤ, ਸੁਪਰਨ, ਹਿਰਣਯਸ਼ਠੀਵ ਅਤੇ ਮੇਘਮਾਲਾ—ਇਹ ਪਲਕਸ਼ ਦਵੀਪ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਨ।
ਨਦੀਨਾਂ ਜਲਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ । ਨਿਰ੍ਧੂਤਾਸ਼ੇषਰਜਸੋ ਨਿਸ੍ਤਮਸ੍ਕਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਥਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਦੇਖਣ, ਛੂਹਣ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਉਥਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।