ਰਮ੍ਯਕੇ ਨਾਮਵਰ੍षੇ ਚ ਮੂਰ੍ਤਿਂ ਭਗਵਤਃ ਪਰਾਮ੍ । ਮਾਤ੍ਸ੍ਯਾਂ ਦੇਵਾਸੁਰੈਰ੍ਵਨ੍ਦ੍ਯਾਂ ਮਨੁਃ ਸ੍ਤੌਤਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਰਮ੍ਯਕ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਮਨੂ ਸਦਾ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਤ੍ਸ੍ਯ ਰੂਪ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੁਰੁਵਾਚ ੴ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਮੁਖ੍ਯਤਮਾਯ ਨਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਯ ਪ੍ਰਾਣਾਯੌਜਸੇ ਬਲਾਯ ਮਹਾਮਤ੍ਸ੍ਯਾਯ ਨਮਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚਾਖਿਲਲੋਕਪਾਲਕੈ- ਰਦृष੍ਟਰੂਪੋ ਵਿਚਰਸ੍ਯੁਰੁਸ੍ਵਨਃ । ਸ ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਯ ਇਦਂ ਵਸ਼ੇ ਨਯ- ਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਯਥਾ ਦਾਰੁਮਯੀਂ ਨਰਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮ੍
ਮਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਓਮ, ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਤ੍ਸ੍ਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਅਜਨਮਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਪਤਲੀ ਨੂੰ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋ।
ਯਂ ਲੋਕਪਾਲਾਃ ਕਿਲ ਮਤ੍ਸਰਜ੍ਵਰਾ ਹਿਤ੍ਵਾ ਯਤਨ੍ਤੋऽਪਿ ਪृਥਕ੍ ਸਮੇਤ੍ਯ ਚ । ਪਾਤੁਂ ਨ ਸ਼ੇਕੁਰ੍ਦ੍ਵਿਪਦਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਦਃ ਸਰੀਸृਪਂ ਸ੍ਥਾਣੁ ਯਦਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ, ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ, ਰੇੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।
ਭਵਾਨ੍ ਯੁਗਾਨ੍ਤਾਰ੍ਣਵ ਊਰ੍ਮਿਮਾਲਿਨਿ ਕ੍ਸ਼ੋਣੀਮਿਮਾਮੋषਧਿਵੀਰੁਧਾਂ ਨਿਧਿਮ੍ । ਮਯਾ ਸਹੋਰੁਕ੍ਰਮ ਤੇऽਜ ਓਜਸਾ ਤਸ੍ਮੈ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਾਣਗਣਾਤ੍ਮਨੇ ਨਮਃ
ਤੁਸੀਂ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ, ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਏਵਂ ਸ੍ਤੌਤਿ ਚ ਦੇਵੇਸ਼ਂ ਮਨੁਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸਤ੍ਤਮਃ । ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਵਤਾਰਂ ਦੇਵੇਸ਼ਂ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਦਕਾਰਣਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮਤ੍ਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਦੀ, ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਯੋਗੇਨ ਦੇਵਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਧੂਤਾਸ਼ੇषਕਲ੍ਮषਃ । ਆਸ੍ਤੇ ਪਰਿਚਰਨ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਹਾਭਾਗਵਤੋਤ੍ਤਮਃ
ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਜੋਗ ਕਰਕੇ, ਮਨੂ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭੁਵਨਕੋਸ਼ਵਰ੍ਣਨੇ ਹਿਰਣ੍ਮਯਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਵਰ੍षਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਹਿਰਣ੍ਮਯੇ ਨਾਮ ਵਰ੍षੇ ਭਗਵਾਨ੍ਕੂਰ੍ਮਰੂਪਧृਕ੍ । ਆਸ੍ਤੇ ਯੋਗਪਤਿਃ ਸੋऽਯਮਰ੍ਯਮ੍ਣਾ ਪੂਜ੍ਯ ਈਡ੍ਯਤੇ
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਯਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹਿਰਣਮਯ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਭਗਵਾਨ ਕੁੱਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜੋਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਅਰ੍ਯਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਰਾਯੁਜਂ ਸ੍ਵੇਦਜਮਣ੍ਡਜੋਦ੍ਭਿਦਂ ਚਰਾਚਰਂ ਦੇਵਰ੍षਿਪਿਤृਭੂਤਮੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ । ਦ੍ਯੌਃ ਖਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਃ ਸ਼ੈਲਸਰਿਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਦ੍ਵੀਪਗ੍ਰਹਰ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਯਭਿਧੇਯ ਏਕਃ
ਜੋ ਇਕ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਰਾਯੁਜ, ਸ੍ਵੇਦਜ, ਅੰਡਜ, ਉਦਭਿਦ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰ, ਅਕਾਸ਼, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਟਾਪੂ, ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਤਾਰੇ — ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਨਸਂਖ੍ਯੇਯਵਿਸ਼ੇषਨਾਮ- ਰੂਪਾਕृਤੌ ਕਵਿਭਿਃ ਕਲ੍ਪਿਤੇਯਮ੍ । ਸਂਖ੍ਯਾ ਯਯਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦृਸ਼ਾਪਨੀਯਤੇ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਃ ਸਾਂਖ੍ਯਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਤੇ
ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਨਾਂ, ਰੂਪ ਤੇ ਆਕਾਰ, ਕਵੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੱਚ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਾਂਖ੍ਯ ਮਤ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਏਵਂ ਸ੍ਤੁਵਤਿ ਦੇਵੇਸ਼ਮਰ੍ਯਮਾ ਸਹ ਵਰ੍षਪੈਃ । ਗੀਯਤੇ ਚਾਪਿ ਭਜਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਭਵਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰ੍ਯਮਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਤੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਥੋਤ੍ਤਰੇषੁ ਕੁਰੁषੁ ਭਗਵਾਨ੍ਯਜ੍ਞਪੂਰੁषਃ । ਆਦਿਵਾਰਾਹਰੂਪੋऽਸੌ ਧਰਣ੍ਯਾ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਸਦਾ
ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਭਗਵਾਨ ਯਜ੍ਨ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ, ਆਦਿ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਦਾ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦੇਵਂ ਤਦ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਦ੍ਰਹृਤ੍ਕਜਾ । ਭੂਮਿਃ ਸ੍ਤੌਤਿ ਹਰਿਂ ਯਜ੍ਞਵਾਰਾਹਂ ਦੈਤ੍ਯਮਰ੍ਦਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਨੇ, ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਰੀ, ਯਜ੍ਨ ਵਾਰਾਹ, ਦੈਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।
ਭੂਰੁਵਾਚ ੴ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਤਤ੍ਤ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਯ ਯਜ੍ਞਕ੍ਰਤਵੇ ਮਹਾਧ੍ਵਰਾਵਯਵਾਯ ਮਹਾਵਰਾਹਾਯ ਨਮਃ ਕਰ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਾਯ ਤ੍ਰਿਯੁਗਾਯ ਨਮਸ੍ਤੇ
ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਓਮ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਣ ਦਾ ਸਾਰ ਹਨ, ਯਜ੍ਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਯਜ੍ਨ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਮਹਾਂ ਵਾਰਾਹ ਹਨ। ਕਰਮ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਕਵਯੋ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤੋ ਗੁਣੇषੁ ਦਾਰੁष੍ਵਿਵ ਜਾਤਵੇਦਸਮ੍ । ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਮਥ੍ਨਾ ਮਨਸਾ ਦਿਦृਕ੍ਸ਼ਵੋ ਗੂਢਂ ਕ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਰ੍ਨਮ ਈਰਿਤਾਤ੍ਮਨੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਹੇਤ੍ਵਯਨੇਸ਼ਕਰ੍ਤृਭਿ- ਰ੍ਮਾਯਾਗੁਣੈਰ੍ਵਸ੍ਤੁਭਿਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਤ੍ਮਨੇ । ਅਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਯਾਙ੍ਗਾਤਿਸ਼ਯਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਭਿ- ਨਿਂਰਸ੍ਤਮਾਯਾਕृਤਯੇ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਪਦਾਰਥ, ਕਰਮ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਉੱਚ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਕਰੋਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਥਿਤਿਸਂਯਮੋਦਯਂ ਯਸ੍ਯੇਪ੍ਸਿਤਂ ਨੇष੍ਮਿਤੁਮੀਕ੍ਸ਼ਿਤੁਰ੍ਗੁਣੈਃ । ਮਾਯਾ ਯਥਾऽਯੋ ਭ੍ਰਮਤੇ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਗ੍ਰਾਵ੍ਣੋ ਨਮਸ੍ਤੇ ਗੁਣਕਰ੍ਮਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣੇ
ਹੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਖੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮਥ੍ਯ ਦੈਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਰਣਂ ਮृਧੇ ਯੋ ਮਾਂ ਰਸਾਯਾ ਜਗਦਾਦਿਸੂਕਰਃ । ਕृਤ੍ਵਾਗ੍ਰਦਂष੍ਟ੍ਰਂ ਨਿਰਗਾਦੁਦਨ੍ਵਤਃ ਕ੍ਰੀਡਨ੍ਨਿਵੇਭਃ ਪ੍ਰਣਤਾਸ੍ਮਿ ਤਂ ਵਿਭੁਮ੍
ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਸੂਅਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਦਾਂਤ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲਿਆ।
ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषੇ ਵਰ੍षੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਦਾਸ਼ਰਥਿਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਮ੍ । ਸੀਤਾਰਾਮਂ ਦੇਵਂ ਸ਼੍ਰੀਹਨੁਮਾਨਾਦਿਪੂਰੁषਂ ਸ੍ਤੌਤਿ
ਇਸ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੂਮਾਨ, ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦਾਸਰਥੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਵਤਾਰਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਣਂ ਰਕ੍ਸ਼ੋਵਧਾਯੈਵ ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਿਭੋ । ਕੁਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ऽऽਰਮਤਃ ਸ੍ਵ ਆਤ੍ਮਨਃ ਸੀਤਾਕृਤਾਨਿ ਵ੍ਯਸਨਾਨੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਲੈਣਾ ਸਿਰਫ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਜਾਂ ਰਾਖਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦਮਈ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੀਤਾ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ?
ਨ ਵੈ ਸ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਵਤਾਂ ਸੁਹृਤ੍ਤਮਃ ਸਕ੍ਤਸ੍ਵਿਲੋਕ੍ਯਾਂ ਭਗਵਾਨ੍ਵਾਸੁਦੇਵਃ । ਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕृਤਂ ਕਸ਼੍ਮਲਮਸ਼੍ਨੁਵੀਤ ਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚਾਪਿ ਵਿਹਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ
ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਸਾਰਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ਉਹ ਔਰਤ ਕਰਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਨ ਜਨ੍ਮ ਨੂਨਂ ਮਹਤੋ ਨ ਸੌਭਗਂ ਨ ਵਾਙ੍ ਨ ਚੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਾਕृਤਿਸ੍ਤੋषਹੇਤੁਃ । ਤੈਰ੍ਯਦ੍ਵਿਸृष੍ਟਾਨਪਿ ਨੋ ਵਨੌਕਸ- ਸ਼੍ਚਕਾਰ ਸਖ੍ਯੇ ਬਤ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਾਗ੍ਰਜਃ
ਨਾ ਜਨਮ, ਨਾ ਵੱਡਿਆਈ, ਨਾ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ, ਨਾ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਅਕਲ, ਨਾ ਰੂਪ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਬਣਾਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ!
ਸੁਰੋऽਸੁਰੋ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾ ਨਰੋऽਨਰਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਯਃ ਸੁਕृਤਜ੍ਞਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਭਜੇਤ ਰਾਮਂ ਮਨੁਜਾਕृਤਿਂ ਹਰਿਂ ਯ ਉਤ੍ਤਰਾਨਨਯਤ੍ਕੋਸਲਾਨ੍ ਦਿਵਮ੍
ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਵੀ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਗ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਏਵਂ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषੇ ਵਰ੍षੇ ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਂ ਦृਢਵ੍ਰਤਮ੍ । ਰਾਮਂ ਰਾਜੀਵਪਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਂ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਵਾਨਰੋਤ੍ਤਮਃ
ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੂਮਾਨ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਪੱਕੇ ਵਰਤ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਤੌਤਿ ਗਾਯਤਿ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਸਂਪੂਜਯਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਯ ਏਤਚ੍ਛृਣੁਯਾਚ੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਰਾਮਚਨ੍ਦ੍ਰਕਥਾਨਕਮ੍ । ਸਰ੍ਵਪਾਪਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਯਾਤਿ ਰਾਮਸਲੋਕਤਾਮ੍
ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ, ਗੀਤ ਗਾਂਦਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਭੁਵਨਕੋਸ਼ਵਰ੍ਣਨੇ ਭਾਰਤਵਰ੍षਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਭਾਰਤਾਖ੍ਯੇ ਚ ਵਰ੍षੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਮਾਦਿਜਪੂਰੁषਃ । ਤਿष੍ਠਾਮਿ ਭਵਤਾ ਚੈਵ ਸ੍ਤਵਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇऽਨਿਸ਼ਮ੍
ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਭਾਰਤ ਨਾਮ ਦੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਆਦਿ ਜਪ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
ਇਦਂ ਹਿ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰਯੋਗਨੈਪੁਣਂ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੋ ਭਗਵਾਞ੍ਜਗਾਦ ਯਤ੍ । ਯਦਨ੍ਤਕਾਲੇ ਤ੍ਵਯਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣੇ ਮਨੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਦਧੀਤੋਜ੍ਝਿਤਦੁष੍ਕਲੇਵਰਃ
ਇਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਯੋਗ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ: ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਮਨੁਖ ਤੇਰੇ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥੈਹਿਕਾਮੁष੍ਮਿਕਕਾਮਲਮ੍ਪਟਃ ਸੁਤੇषੁ ਦਾਰੇषੁ ਧਨੇषੁ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਸ਼ਙ੍ਕੇਤ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਕੁਕਲੇਵਰਾਤ੍ਯਯਾ- ਦ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯਤ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਮ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਧਨ ਵਾਸਤੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਥਕਾਵਟ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਰ੍ਯਮੋਵਾਚ ੴ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਅਕੂਪਾਰਾਯ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣ- ਵਿਸ਼ੇषਣਾਯ ਨੋਪਲਕ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਥਾਨਾਯ ਨਮੋ ਵਰ੍ष੍ਮਣੇ ਨਮੋ ਭੂਮੇ ਨਮੋऽਵਸ੍ਥਾਨਾਯ ਨਮਸ੍ਤੇ । ਯਦ੍ਰੂਪਮੇਤਨ੍ਨਿਜਮਾਯਯਾਰ੍ਪਿਤ- ਮਰ੍ਥਸ੍ਵਰੂਪਂ ਬਹੁਰੂਪਰੂਪਿਤਮ੍ । ਸਂਖ੍ਯਾ ਨ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਯਯਥੋਪਲਮ੍ਭਨਾ- ਤ੍ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਤੇऽਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਰੂਪਿਣੇ
ਅਰ੍ਯਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਓਮ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਅਥਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਰੂਪ, ਧਰਤੀ, ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਅਣਵਿਆਖਿਆ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ੴ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਉਤ੍ਤਮਸ਼੍ਲੋਕਾਯ ਨਮ ਇਤਿ । ਆਰ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਸ਼ੀਲਵ੍ਰਤਾਯ ਨਮ ਉਪਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਤ੍ਮਨੇ ਉਪਾਸਿਤਲੋਕਾਯ ਨਮਃ । ਸਾਧੁਵਾਦਨਿਕषਣਾਯ ਨਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਦੇਵਾਯ ਮਹਾਪੁਰੁषਾਯ ਮਹਾਭਾਗਾਯ ਨਮ ਇਤਿ । ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨੁਭਵਾਤ੍ਮਮੇਕਂ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ਧ੍ਵਸ੍ਤਗੁਣਵ੍ਯਵਸ੍ਥਮ੍ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸੁਧਿਯੋਪਲਮ੍ਭਨਂ ਹ੍ਯਨਾਮਰੂਪਂ ਨਿਰਹਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯੇ
ਓਮ, ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਤਮ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉੱਚੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਤੇ ਵਰਤ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਏ, ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੈਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਨੁਭਵ ਰੂਪ, ਇਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਓਟ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਨੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾਂ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ੴ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਉਪਸ਼ਮਸ਼ੀਲਾਯੋਪਰਤਾਨਾਤ੍ਮ੍ਯਾਯ ਨਮੋऽਕਿਞ੍ਚਨਵਿਤ੍ਤਾਯ ऋषਿऋषਭਾਯ ਨਰਨਾਰਾਯਣਾਯ ਪਰਮਹਂਸਪਰਮਗੁਰਵੇ ਆਤ੍ਮਾਰਾਮਾਧਿਪਤਯੇ ਨਮੋ ਨਮ ਇਤਿ । ਕਰ੍ਤਾਸ੍ਯ ਸਰ੍ਗਾਦਿषੁ ਯੋ ਨ ਬਧ੍ਯਤੇ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਦੇਹਗਤੋऽਪਿ ਦੈਹਿਕੈਃ । ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ਨ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣੈਰ੍ਵਿਦੂष੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮੋऽਸਕ੍ਤਵਿਵਿਕ੍ਤਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣੇ
ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਓਮ, ਉਪਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ, ਪਰਮ ਹੰਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਅਲੱਗ ਤੇ ਅਸੰਗ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।