ਕਰ੍ਣਿਕਾਰੂਪ ਏਵਾਯਂ ਭੂਗੋਲਕਮਲਸ੍ਯ ਚ । ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਯੋਜਨੈਰ੍ਵਿਤਤਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍
ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮੂਲੇ षੋਡਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰਸ੍ਤਾਵਤਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ । ਇਲਾਵृਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਤੋ ਨੀਲਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ृਙ੍ਗਵਾਨ੍
ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੋਲ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਨੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੰਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੀਲਾ, ਸ਼ਵੇਤ ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ।
ਤ੍ਰਯੋ ਵੈ ਗਿਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਰ੍ਯਾਦਾਵਧਯਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ । ਰਮ੍ਯਕਾਖ੍ਯੇ ਤਥਾ ਵਰ੍षੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਚ ਹਿਰਣ੍ਮਯੇ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਹਾੜ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਰਮਯਕ, ਦੂਜਾ ਹਿਰਣਮਯ ਤੇ ਤੀਜਾ ਕੁਰੂ।
ਕੁਰੁਵਰ੍षੇ ਤृਤੀਯੇ ਤੁ ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਾ ਉਭਯਤਃ ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਾਵਧਯਸ੍ਤਥਾ
ਕੁਰੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਾੜ ਹੱਦਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਪृਥੁਤਰਾਸ੍ਤਥਾ ਏਕੈਕਸ਼ਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਪੂਰ੍ਵਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰਸ੍ਯਾਂ ਦਸ਼ਾਂਸ਼ਾਦਧਿਕਾਂਸ਼ਤਃ
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਿੰਦਿਆਂ-ਜਿੰਦਿਆਂ, ਹਰ ਅਗਲਾ ਪਹਾੜ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਫੀਸਦੀ ਵੱਧ ਚੌੜਾ ਹੈ।
ਦੈਰ੍ਘ੍ਯ ਏਵ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤੀਮੇ ਨਾਨਾਨਦਨਦੀਯੁਤਾਃ । ਇਲਾਵृਤਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤੋ ਨਿषਧੋ ਹੇਮਕੂਟਕਃ
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਧ, ਹੇਮਕੂਟ ਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਹਨ।
ਹਿਮਾਲਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਃ ਸੁਸ਼ੋਭਨਾਃ । ਅਯੁਤੋਤ੍ਸੇਧਭਾਜਸ੍ਤੇ ਯੋਜਨੈਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਹੇਮਕੂਟ, ਨਿਸ਼ਧ ਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਹਾੜ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
ਹਰਿਵਰ੍षਂ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਂ ਭਾਰਤਂ ਚ ਯਥਾਤਥਮ੍ । ਵਿਭਾਗਾਤ੍ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਮਰ੍ਯਾਦਾਗਿਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੱਦਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਹਰੀਵਰਸ਼, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ।
ਇਲਾਵृਤਾਤ੍ਪਸ਼੍ਚਿਮਤੋ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ੍ਨਾਮਪਰ੍ਵਤਃ । ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਚ ਤਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਪਰ੍ਵਤਃ
ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਲਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੋਹਣਾ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ।
ਆਨੀਲਨਿषਧਂ ਤ੍ਵੇਤੌ ਚਾਯਤੌ ਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਤਃ । ਯੋਜਨੈਃ ਪृਥੁਤਾਂ ਯਾਤੌ ਮਰ੍ਯਾਦਾਕਾਰਕੌ ਗਿਰੀ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੀਲਾ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਧ ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਤੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਹਨ।
ਕੇਤੁਮਾਲਾਖ੍ਯਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵਵਰ੍षਯੋਃ ਪ੍ਰਥਿਤੌ ਚ ਤੌ । ਮਨ੍ਦਰਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਮੇਰੁਮਨ੍ਦਰਸ਼੍ਚ ਸੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਕਃ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਾੜ ਕੇਤੁਮਾਲ ਤੇ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੰਦਰ, ਮੇਰੁਮੰਦਰ, ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਤੇ ਕੁਮੁਦ ਵੀ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੁਮੁਦਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਗਿਰਯੋ ਮੇਰੁਪਾਦਕਾਃ । ਯੋਜਨਾਯੁਤਵਿਸ੍ਤਾਰੋਨ੍ਨਾਹਾ ਮੇਰੋਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍
ਕੁਮੁਦ ਆਦਿਕ ਪਹਾੜ ਮੇਰੁ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੇਰੁ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਨ।
ਅਵष੍ਟਮ੍ਭਕਰਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਤੋऽਭਿਵਿਰਾਜਿਤਾਃ । ਏਤੇषੁ ਗਿਰਿषੁ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਪਾਦਪਾਸ਼੍ਚੂਤਜਮ੍ਬੁਨੀ
ਉਹ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਆਮ ਅਤੇ ਜਾਮੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਕਦਮ੍ਬਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਕੇਤਵੋ ਗਿਰਿਰਾਜੇषੁ ਏਕਾਦਸ਼ਸ਼ਤੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਃ
ਕਦੰਬ ਅਤੇ ਬਰਗਦ ਨਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪਹਾੜ ਖੜੇ ਹਨ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜ 'ਤੇ ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਤਾਵਦ੍ਵਿਟਪਵਿਸ੍ਤਾਰਾਃ ਸ਼ਤਾਖ੍ਯਪਰਿਣਾਹਿਨਃ । ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਦਾਸ੍ਤੇषੁ ਪਯੋਮਧ੍ਵਿਕ੍ਸ਼ੁਸਜ੍ਜਲਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਦੁਪਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਿਨੋ ਦੇਵਾ ਯੋਗੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਣਿ ਵਿਨ੍ਦਤੇ । ਦੇਵੋਦ੍ਯਾਨਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਲਲਨਾਸੁਖਾਃ
ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਦਿਵਿਆ ਬਾਗ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਰਸਦੇ ਹਨ।
ਨਨ੍ਦਨਂ ਚੈਤ੍ਰਰਥਕਂ ਵੈਭ੍ਰਾਜਂ ਸਰ੍ਵਭਦ੍ਰਕਮ੍ । ਯੇषੁ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾਮਰਗਣਾ ਲਲਨਾਯੂਥਸਂਯੁਤਾਃ
ਉਹ ਹਨ ਨੰਦਨ, ਚੈਤਰਰਥ, ਵੈਭ੍ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਰਵਭਦ੍ਰਕ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਮਰ ਲੋਕ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਸਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਪਦੇਵਗਣੈਰ੍ਗੀਤਮਹਿਮਾਨੋ ਮਹਾਸ਼ਯਾਃ । ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਯਥਾਕਾਮਂ ਯਥਾਸੁਖਮ੍
ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਪਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਾਹੇ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਮਨ੍ਦਰੋਤ੍ਸਙ੍ਗਸਂਸ੍ਥਸ੍ਯ ਦੇਵਚੂਤਸ੍ਯ ਮਸ੍ਤਕਾਤ੍ । ਏਕਾਦਸ਼ਸ਼ਤੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਾਤ੍ਫਲਾਨ੍ਯਮृਤਭਾਞ੍ਜਿ ਚ
ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਦਿਵਿਆ ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ, ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਫਲ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਰਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗਿਰਿਕੂਟਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਸੁਸ੍ਵਾਦੂਨਿ ਮृਦੂਨਿ ਚ । ਤੇषਾਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਫਲਾਨਾਂ ਸੁਰਸੇਨ ਚ
ਉਹ ਫਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ, ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਨਰਮ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ।
ਅਰੁਣੋਦਸਵਰ੍ਣੇਨ ਅਰੁਣੋਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਨਦੀ ਰਮ੍ਯਜਲਾ ਦੇਵਦੈਤ੍ਯਰਾਜਪ੍ਰਪੂਜਿਤਾ
ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ, ਅਰੁਣੋਦਾ ਨਦੀ ਵਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ ਤੇ ਰਾਜੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਰੁਣਾਖ੍ਯਾ ਮਹਾਰਾਜ ਵਰ੍ਤਤੇ ਪਾਪਹਾਰਿਣੀ । ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਚ ਤਾਂ ਦੇਵੀਂ ਸਰ੍ਵਕਾਮਫਲਪ੍ਰਦਾਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਰੁਣਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨੋਪਹਾਰਬਲਿਭਿਃ ਕਲ੍ਮषਘ੍ਨ੍ਯਭਯਪ੍ਰਦਾਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਃ ਕृਪਾਵਲੋਕੇਨ ਕ੍ਸ਼ੇਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਟਾਂ ਤੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਪ ਮਿਟਾ ਕੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਦਇਆ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸੁਖ ਤੇ ਸਿਹਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਆਦ੍ਯਾ ਮਾਯਾਤੁਲਾਨਨ੍ਤਾ ਪੁष੍ਟਿਰੀਸ਼੍ਵਰਮਾਲਿਨੀ । ਦੁष੍ਟਨਾਸ਼ਕਰੀ ਕਾਨ੍ਤਿਦਾਯਿਨੀਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ ਭੁਵਿ
ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਦਿ, ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਅਣਗਣੀ, ਅੰਤਹੀਣ, ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਰਤਾਜ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਚਮਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਃ ਪੂਜਾਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਜਾਮ੍ਬੂਨਦਮੁਦਾਵਹਤ੍
ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭੁਵਨਕੋਸ਼ਵਰ੍ਣਨੇऽਰੁਣੋਦਾਦਿਨਦੀਨਾਂ ਨਿਸਰ੍ਗਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਅਰੁਣੋਦਾ ਨਦੀ ਯਾ ਤੁ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਚ ਨਾਰਦ । ਮਨ੍ਦਰਾਨ੍ਨਿਪਤਨ੍ਤੀ ਸਾ ਪੂਰ੍ਵੇਣੇਲਾਵृਤਂ ਪ੍ਲਵੇਤ੍
ਭੁਵਨ ਦੇ ਆਵਰਨ ਅਤੇ ਅਰੁਣੋਦਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਾਰਦ, ਅਰੁਣੋਦਾ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਰੀ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੈ।
ਯਜ੍ਜੋषਣਾਦ੍ਭਵਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਨੁਚਰੀਣਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਪਿ । ਯਕ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪਤ੍ਨੀਨਾਂ ਦੇਹਗਨ੍ਧਵਹੋऽਨਿਲਃ
ਭਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਸਤੀਆਂ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਕੇ ਹਵਾ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਯਤ੍ਯਭਿਤੋ ਭੂਮਿਂ ਦਸ਼ਯੋਜਨਸਂਖ੍ਯਯਾ । ਏਵਂ ਜਮ੍ਬੂਫਲਾਨਾਂ ਚ ਤੁਙ੍ਗਦੇਸ਼ਨਿਪਾਤਨਾਤ੍
ਉਹ ਹਵਾ ਦਸ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਹਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜਾਮੁਨ ਦੇ ਫਲ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ—
ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤਾਮਨਸ੍ਥੀਨਾਂ ਕੁਞ੍ਜਰਾਙ੍ਗਪ੍ਰਮਾਣਿਨਾਮ੍ । ਰਸੇਨ ਚ ਨਦੀ ਜਮ੍ਬੂਨਾਮ੍ਨੀ ਮੇਰ੍ਵਾਖ੍ਯਮਨ੍ਦਰਾਤ੍
ਜਦ ਉਹ ਫਲ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਅੰਗ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ, ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸ ਨਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਮੁਨ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੂ, ਮੰਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਪਤਨ੍ਤੀ ਭੂਮਿਭਾਗੇ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਲਾਵृਤਂ ਗਤਾ । ਦੇਵੀ ਜਮ੍ਬੂਫਲਾਸ੍ਵਾਦਤੁष੍ਟਾ ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਦਿਨੀ ਸ੍ਮृਤਾ
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਜਾਮੁਨ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਦੇਵੀ, ਜਾਮਵਾਦਿਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।