ਜਾਤਾਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤ ਦ੍ਵੀਪਾ ਭੂਮੌ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ । ਰਥਨੇਮਿਸਮੁਤ੍ਥਾਸ੍ਤੇ ਪਰਿਖਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸਿਨ੍ਧਵਃ
ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਾਪੂ ਬਣ ਗਏ। ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਸੱਤ ਦਰਿਆ ਬਣ ਗਏ।
ਯਤ ਆਸਂਸ੍ਤਤਃ ਸਪ੍ਤ ਭੁਵੋ ਦ੍ਵੀਪਾ ਹਿ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਜਮ੍ਬੁਦ੍ਵੀਪਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਦ੍ਵੀਪਸਂਜ੍ਞਕਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜੰਬੂਦਵੀਪ, ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ, ਸ਼ਾਲਮਲੀਦਵੀਪ,
ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪਃ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਕਰਃ । ਤੇषਾਂ ਚ ਪਰਿਮਾਣਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ, ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ, ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰੇਕ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਦੂਣਾ ਆਕਾਰ ਹੈ।
ਸਮਨ੍ਤਤਸ਼੍ਚੋਪਕ੍ਲृਪ੍ਤਂ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਕ੍ਰਮੇਣ ਚ । ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸੋਦੌ ਚ ਸੁਰੋਦਸ਼੍ਚ ਘृਤੋਦਕਃ
ਹਰੇਕ ਟਾਪੂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ, ਬਾਰੀ-ਬਾਰੀ ਨਾਲ, ਲੂਣ ਵਾਲਾ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਘਿਉਂ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦੋ ਦਧਿਮਣ੍ਡੋਦਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋਦਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸਿਨ੍ਧਵਸ੍ਤਦਾ
ਫਿਰ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਸੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਪ੍ਰਥਮੋ ਜਮ੍ਬੁਦ੍ਵੀਪਾਖ੍ਯੋ ਯਃ ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦੇਨ ਵੇष੍ਟਿਤਃ । ਤਤ੍ਪਤਿਂ ਵਿਦਧੇ ਰਾਜਾ ਪੁਤ੍ਰਮਾਗ੍ਨੀਧ੍ਰਸਂਜ੍ਞਕਮ੍
ਪਹਿਲਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅੱਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਦ੍ਵੀਪੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸਸਂਪ੍ਲੁਤੇ । ਜਾਤਸ੍ਤਦਧਿਪਃ ਪ੍ਰੈਯਵ੍ਰਤ ਇਧ੍ਮਾਦਿਜਿਹ੍ਵਕਃ
ਦੂਜੇ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ, ਜੋ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਧਮਾਦਿਜਿਹ੍ਵ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਦ੍ਵੀਪ ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸੁਰੋਦਧਿਪਰਿਪ੍ਲੁਤੇ । ਯਜ੍ਞਬਾਹੁਂ ਤਦਧਿਪਂ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਮ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਃ
ਸ਼ਾਲਮਲੀਦਵੀਪ, ਜੋ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਯਜ੍ਞਬਾਹੁ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇऽਤਿਰਮ੍ਯੇ ਚ ਘृਤੋਦੇਨੋਪਵੇष੍ਟਿਤੇ । ਹਿਰਣ੍ਯਰੇਤਾ ਰਾਜਾਭੂਤ੍ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਤਨੂਜਨਿਃ
ਸੁੰਦਰ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ, ਜੋ ਘਿਉਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣ੍ਯਰੇਤਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪੇ ਪਞ੍ਚਮੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਪਰਿਸਂਪ੍ਲੁਤੇ । ਪ੍ਰੈਯਵ੍ਰਤੋ ਘृਤਪृष੍ਠਃ ਪਤਿਰਾਸੀਨ੍ਮਹਾਬਲਃ
ਪੰਜਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ, ਜੋ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਘਿਉਂਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਸੀ।
ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪੇ ਚਾਰੁਤਰੇ ਦਧਿਮਣ੍ਡੋਦਸਂਕੁਲੇ । ਮੇਧਾਤਿਥਿਰਭੂਦ੍ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਸੁਤੋ ਵਰਃ
ਸੋਹਣੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ, ਜੋ ਦਹੀਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਚੋਟੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਧਾਤਿਥੀ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪਕੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋਦਕਸਿਨ੍ਧੁਸਮਾਕੁਲੇ । ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰੋ ਬਭੂਵਾਸੌ ਰਾਜਾ ਜਨਕਸਮ੍ਮਤਃ
ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ, ਜੋ ਸੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਨਕ ਵਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਰਾਜਾ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਬਣਿਆ।
ਕਨ੍ਯਾਮੂਰ੍ਜਸ੍ਵਤੀਨਾਮ੍ਨੀਂ ਦਦਾਵੁਸ਼ਨਸੇ ਵਿਭੁਃ । ਆਸੀਤ੍ਤਸ੍ਯਾਂ ਦੇਵਯਾਨੀ ਕਨ੍ਯਾ ਕਾਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ
ਵਡ਼ੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਊਰਜਸਵਤੀ ਸੀ, ਉਸਨਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਘਰ ਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਧੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।
ਏਵਂ ਵਿਭਜ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਃ । ਵਿਵੇਕਵਸ਼ਗੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਯੋਗਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਰਿਤੋऽਭਵਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚਲ ਕੇ ਜੋਗ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜ ਲਿਆ।
ਭੁਵਨਲੋਕਵਰ੍ਣਨੇ ਦ੍ਵੀਪਵਰ੍षਵਿਭੇਦਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਦੇਵਰ੍षੇ ਸ਼ृਣੁ ਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਦ੍ਵੀਪਵਰ੍षਵਿਭੇਦਤਃ । ਭੂਮਣ੍ਡਲਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਯਥਾ ਦੇਵਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਮ੍
ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ਿ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਸਮਾਸਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਲਂ ਵਿਸ੍ਤਰਤਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਜਮ੍ਬੁਦ੍ਵੀਪਃ ਪ੍ਰਥਮਤਃ ਪ੍ਰਮਾਣੇ ਲਕ੍ਸ਼ਯੋਜਨਃ
ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਾਲੋ ਵਰ੍ਤੁਲਾਕਾਰੋ ਯਥਾਬ੍ਜਸ੍ਯ ਚ ਕਰ੍ਣਿਕਾ । ਨਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਨਵਸਾਹਸ੍ਰਯੋਜਨੈਃ
ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਮੱਧਲੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨੌਂ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋਜਨ ਹੈ।
ਆਯਾਮੈਃ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਨਿ ਗਿਰਿਭਿਃ ਪਰਿਤਃ ਸ਼੍ਰਿਤੈਃ । ਅष੍ਟਾਭਿਰ੍ਦੀਰ੍ਘਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸੁਵਿਭਕ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਤਃ
ਇਹ ਖੇਤਰ ਆਪਣੀ ਲੰਬਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੱਠ ਲੰਮੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਧਨੁਰ੍ਵਤ੍ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍षੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਦੀਰ੍ਘਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਚਤੁਰਸ੍ਰਮਿਲਾਵृਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੋ ਖੇਤਰ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਲੰਮੇ ਤੇ ਚਾਰ ਚੌਕੋਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਲਾਵृਤਂ ਮਧ੍ਯਵਰ੍षਂ ਯਨ੍ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ । ਸੌਵਰ੍ਣੋ ਗਿਰਿਰਾਜੋऽਯਂ ਲਕ੍ਸ਼ਯੋਜਨਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ
ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਪੱਕਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਇਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ।
ਕਰ੍ਣਿਕਾਰੂਪ ਏਵਾਯਂ ਭੂਗੋਲਕਮਲਸ੍ਯ ਚ । ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਯੋਜਨੈਰ੍ਵਿਤਤਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍
ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮੂਲੇ षੋਡਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰਸ੍ਤਾਵਤਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ । ਇਲਾਵृਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਤੋ ਨੀਲਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ृਙ੍ਗਵਾਨ੍
ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੋਲ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਨੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੰਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੀਲਾ, ਸ਼ਵੇਤ ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ।
ਤ੍ਰਯੋ ਵੈ ਗਿਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਰ੍ਯਾਦਾਵਧਯਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ । ਰਮ੍ਯਕਾਖ੍ਯੇ ਤਥਾ ਵਰ੍षੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਚ ਹਿਰਣ੍ਮਯੇ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਹਾੜ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਰਮਯਕ, ਦੂਜਾ ਹਿਰਣਮਯ ਤੇ ਤੀਜਾ ਕੁਰੂ।
ਕੁਰੁਵਰ੍षੇ ਤृਤੀਯੇ ਤੁ ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਾ ਉਭਯਤਃ ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਾਵਧਯਸ੍ਤਥਾ
ਕੁਰੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਾੜ ਹੱਦਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਪृਥੁਤਰਾਸ੍ਤਥਾ ਏਕੈਕਸ਼ਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਪੂਰ੍ਵਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰਸ੍ਯਾਂ ਦਸ਼ਾਂਸ਼ਾਦਧਿਕਾਂਸ਼ਤਃ
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਿੰਦਿਆਂ-ਜਿੰਦਿਆਂ, ਹਰ ਅਗਲਾ ਪਹਾੜ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਫੀਸਦੀ ਵੱਧ ਚੌੜਾ ਹੈ।
ਦੈਰ੍ਘ੍ਯ ਏਵ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤੀਮੇ ਨਾਨਾਨਦਨਦੀਯੁਤਾਃ । ਇਲਾਵृਤਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤੋ ਨਿषਧੋ ਹੇਮਕੂਟਕਃ
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਧ, ਹੇਮਕੂਟ ਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਹਨ।
ਹਿਮਾਲਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਃ ਸੁਸ਼ੋਭਨਾਃ । ਅਯੁਤੋਤ੍ਸੇਧਭਾਜਸ੍ਤੇ ਯੋਜਨੈਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਹੇਮਕੂਟ, ਨਿਸ਼ਧ ਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਹਾੜ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
ਹਰਿਵਰ੍षਂ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਂ ਭਾਰਤਂ ਚ ਯਥਾਤਥਮ੍ । ਵਿਭਾਗਾਤ੍ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਮਰ੍ਯਾਦਾਗਿਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੱਦਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਹਰੀਵਰਸ਼, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ।
ਇਲਾਵृਤਾਤ੍ਪਸ਼੍ਚਿਮਤੋ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ੍ਨਾਮਪਰ੍ਵਤਃ । ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਚ ਤਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਪਰ੍ਵਤਃ
ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਲਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੋਹਣਾ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ।
ਆਨੀਲਨਿषਧਂ ਤ੍ਵੇਤੌ ਚਾਯਤੌ ਦ੍ਵਿਸਹਸ੍ਰਤਃ । ਯੋਜਨੈਃ ਪृਥੁਤਾਂ ਯਾਤੌ ਮਰ੍ਯਾਦਾਕਾਰਕੌ ਗਿਰੀ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੀਲਾ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਧ ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਤੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਹਨ।