ਇਤਿ ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਮਾਂ ਰਾਜਨ੍ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਨਰੋਤ੍ਤਮਃ । ਮਦ੍ਰੂਪ ਏਵ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯੇਕਤਾ ਯਤਃ
ਇਸ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ।
ਯੋਗਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਨਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਾਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਾਤ੍ਪਰਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਸਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣੇ ਨਾਸ਼ਕੋ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਵਾਲੀ, ਦੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀਵਿਰਾਡ੍ਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਸਹਿਤਂ ਦੇਵਕृਤਤਤ੍ਸ੍ਤਵਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਹਿਮਾਲਯ ਉਵਾਚ ਯੋਗਂ ਵਦ ਮਹੇਸ਼ਾਨਿ ਸਾਙ੍ਗਂ ਸਂਵਿਤ੍ਪ੍ਰਦਾਯਕਮ੍ । ਕृਤੇਨ ਯੇਨ ਯੋਗ੍ਯੋऽਹਂ ਭਵੇਯਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨੇ
ਹਿਮਾਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾ ਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਯੋਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ ਜੋ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੱਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀਦੇਵ੍ਯੁਵਾਚ ਨ ਯੋਗੋ ਨਭਸਃ ਪृष੍ਠੇ ਨ ਭੂਮੌ ਨ ਰਸਾਤਲੇ । ਐਕ੍ਯਂ ਜੀਵਾਤ੍ਮਨੋਰਾਹੁਰ੍ਯੋਗਂ ਯੋਗਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯੋਗ ਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਉਪਰ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਨਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ; ਜੋ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹਾਃ षਡਾਖ੍ਯਾਤਾ ਯੋਗਵਿਘ੍ਨਕਰਾਨਘ । ਕਾਮਕ੍ਰੋਧੌ ਲੋਭਮੋਹੌ ਮਦਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕੌ
ਉਸ ਯੋਗ ਦੇ ਛੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ: ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਈਰਖਾ।
ਯੋਗਾਙ੍ਗੈਰੇਵ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਾਨ੍ਯੋਗਿਨੋ ਯੋਗਮਾਪ੍ਨੁਯੁਃ । ਯਮਂ ਨਿਯਮਮਾਸਨਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੌ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਤੇ ਫਿਰ—
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਂ ਧਾਰਣਾਖ੍ਯਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਮਾਧਿਨਾ । ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹੁਰੇਤਾਨਿ ਯੋਗਿਨਾਂ ਯੋਗਸਾਧਨੇ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਅੱਠ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਦਯਾऽऽਰ੍ਜਵਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਰ੍ਮਿਤਾਹਾਰਃ ਸ਼ੌਚਂ ਚੇਤਿ ਯਮਾ ਦਸ਼
ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਦਇਆ, ਸਿੱਧਾ ਹੋਣਾ, ਮਾਫ ਕਰਨਾ, ਧੀਰਜ, ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮਿਤਤਾ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਦਸ ਯਮ ਹਨ।
ਤਪਃ ਸਨ੍ਤੋष ਆਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਦਾਨਂ ਦੇਵਸ੍ਯ ਪੂਜਨਮ੍ । ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚੈਵ ਹ੍ਰੀਰ੍ਮਤਿਸ਼੍ਚ ਜਪੋ ਹੁਤਮ੍
ਤਪ, ਸੰਤੋਖ, ਆਸਥਾ, ਦਾਨ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ, ਲਾਜ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ —
ਦਸ਼ੈਤੇ ਨਿਯਮਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾ ਪਰ੍ਵਤਨਾਯਕ । ਪਦ੍ਮਾਸਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਚ ਭਦ੍ਰਂ ਵਜ੍ਰਾਸਨਂ ਤਥਾ
ਇਹ ਦਸ ਨਿਯਮ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਪਰਬਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ। ਪਦਮ ਆਸਨ, ਸਵਸਤਿਕ, ਭਦ੍ਰ, ਤੇ ਵਜ੍ਰ ਆਸਨ —
ਵੀਰਾਸਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਰਮਾਦਾਸਨਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਊਰ੍ਵੋਰੁਪਰਿ ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਾਦਤਲੇ ਸ਼ੁਭੇ
ਵੀਰ ਆਸਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਆਸਨ ਹਨ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ —
ਅਙ੍ਗੁष੍ਠੌ ਚ ਨਿਬਧ੍ਨੀਯਾਦ੍ਧਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤਤਃ । ਪਦ੍ਮਾਸਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ਹृਦਯਙ੍ਗਮਮ੍
ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫੜਨਾ, ਇਹ ਪਦਮ ਆਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਜਾਨੂਰ੍ਵੋਰਨ੍ਤਰੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਪਾਦਤਲੇ ਸ਼ੁਭੇ । ऋਜੁਕਾਯੋ ਵਿਸ਼ੇਦ੍ਯੋਗੀ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵੇ ਜੰਘ ਅਤੇ ਘੁੱਟਿਆਂ ਵਿਚ ਠੀਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਹੈ।
ਸੀਵਨ੍ਯਾਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਫਯੁਗ੍ਮਂ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਵृषਣਾਧਃ ਪਾਦਪਾਰ੍ष੍ਣੀ ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਬਨ੍ਧਯੇਤ੍
ਸਿਵਨ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁਠਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਵ੍ਰਸ਼ਣ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਐੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ।
ਭਦ੍ਰਾਸਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯੋਗਿਭਿਃ ਪਰਿਪੂਜਿਤਮ੍ । ਉਰ੍ਵੋਃ ਪਾਦੌ ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਜਾਨ੍ਵੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਮੁਖਾਙ੍ਗੁਲੀ
ਇਹ ਭਦ੍ਰ ਆਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਇਆ। ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਘੁੱਟਿਆਂ ਵੱਲ ਕਰਕੇ —
ਕਰੌ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦਾਖ੍ਯਾਤਂ ਵਜ੍ਰਾਸਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਏਕਂ ਪਾਦਮਧਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯੋਰੁਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰੇ
ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਰੱਖੋ; ਇਹ ਵਜ੍ਰ ਆਸਨ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਸਨ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਰਾਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ —
ऋਜੁਕਾਯੋ ਵਿਸ਼ੇਦ੍ਯੋਗੀ ਵੀਰਾਸਨਮਿਤੀਰਿਤਮ੍ । ਇਡਯਾऽऽਕਰ੍षਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਬਾਹ੍ਯਂ षੋਡਸ਼ਮਾਤ੍ਰਯਾ
ਯੋਗੀ ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੀਰ ਆਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੀ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਖਿੱਚੋ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ ਬਾਹਰ —
ਧਾਰਯੇਤ੍ਪੂਰਿਤਂ ਯੋਗੀ ਚਤੁਃषष੍ਟ੍ਯਾ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਯਾ । ਸੁषੁਮ੍ਨਾਮਧ੍ਯਗਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸ਼ਨੈਃ
ਯੋਗੀ ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ ਚੌਂਸਠ ਗਿਣਤੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਬਤੀ ਗਿਣਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ —
ਨਾਡ੍ਯਾ ਪਿਙ੍ਗਲਯਾ ਚੈਵ ਰੇਚਯੇਦ੍ਯੋਗਵਿਤ੍ਤਮਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਮਿਮਂ ਪ੍ਰਾਹੂਰ੍ਯੋਗਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ
ਸੱਜੀ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਛੱਡੋ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
ਭੂਯੋ ਭੂਯਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਮੇਵਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ । ਮਾਤ੍ਰਾਵृਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ षੋਡਸ਼
ਬਾਰ-ਬਾਰ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਹ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰੋ; ਗਿਣਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ।
ਜਪਧ੍ਯਾਨਾਦਿਭਿਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਗਰ੍ਭਂ ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਤਦਪੇਤਂ ਵਿਗਰ੍ਭਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਂ ਪਰੇ ਵਿਦੁਃ
ਜਪ, ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਗਰਭਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਚੇ ਯੋਗੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਰਭਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਰਮਾਦਭ੍ਯਸ੍ਯਤਃ ਪੁਂਸੋ ਦੇਹੇ ਸ੍ਵੇਦੋਦ੍ਗਮੋऽਧਮਃ । ਮਧ੍ਯਮਃ ਕਮ੍ਪਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਭੂਮਿਤ੍ਯਾਗਃ ਪਰੋ ਮਤਃ
ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਫਲ ਹੈ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪਸੀਨਾ; ਮੱਧਮ ਫਲ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਡ ਜਾਣਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਯ ਗੁਣਾਵਾਪ੍ਤਿਰ੍ਯਾਵਚ੍ਛੀਲਨਮਿष੍ਯਤੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਚਰਤਾਂ ਵਿषਯੇषੁ ਨਿਰਰ੍ਗਲਮ੍
ਉੱਚੇ ਅਭਿਆਸ ਵਾਲੇ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤਕ ਅਭਿਆਸ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ —
ਬਲਾਦਾਹਰਣਂ ਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋऽਭਿਧੀਯਤੇ । ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਗੁਲ੍ਫਜਾਨੂਰੁਮੂਲਾਧੋਲਿਙ੍ਗਨਾਭਿषੁ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗੂਠਾ, ਗੁਠਨੀਆਂ, ਘੁੱਟੇ, ਜੰਘ, ਨਾਬ ਦੇ ਹੇਠਾਂ —
ਹृਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇषੁ ਲਮ੍ਬਿਕਾਯਾਂ ਤਤੋ ਨਸਿ । ਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯੇ ਮਸ੍ਤਕੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ
ਹਿਰਦੇ, ਗਰਦਨ, ਗਲੇ, ਲੰਬਿਕਾ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਭਰੂ-ਮੱਧ, ਮੱਥੇ, ਸਿਰ, ਤੇ ਬਾਰਵੀਂ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ —
ਧਾਰਣਂ ਪ੍ਰਾਣਮਰੁਤੋ ਧਾਰਣੇਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ । ਸਮਾਹਿਤੇਨ ਮਨਸਾ ਚੈਤਨ੍ਯਾਨ੍ਤਰਵਰ੍ਤਿਨਾ
ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰੋਕਣਾ ਧਾਰਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ —
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯਭੀष੍ਟਦੇਵਾਨਾਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਧ੍ਯਾਨਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ । ਸਮਤ੍ਵਭਾਵਨਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜੀਵਾਤ੍ਮਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋਃ
ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਇੱਥੇ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਦ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਸਦਾ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਧਿਮਾਹੁਰ੍ਮੁਨਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮष੍ਟਾਙ੍ਗਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਇਦਾਨੀਂ ਕਥਯੇ ਤੇऽਹਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੋਗਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰੀਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਨਗ । ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨਿਤੇਜੋਭਿਰ੍ਜੀਵਬ੍ਰਹ੍ਮੈਕ੍ਯਰੂਪਕਮ੍
ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜ! ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਜਿੰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਕਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤਦਰ੍ਧੇਨ ਸ਼ਰੀਰੇ ਨਾਡਯੋ ਮਤਾਃ । ਤਾਸੁ ਮੁਖ੍ਯਾ ਦਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਾਭ੍ਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੱਧ ਵੱਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦਸ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।