ਅਨਾਦ੍ਯਨਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਮਿਦਮਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਤृਤੀਯਕਃ । ਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨੋ ਭਾਤਿ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾ ਨਗੇਸ਼੍ਵਰ
ਇਹ ਅਜਾਣਤਾ, ਜੋ ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੀਜਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਣ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।
ਉਪਾਧਿਵਿਲਯੇ ਜਾਤੇ ਕੇਵਲਾਤ੍ਮਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਦੇਹਤ੍ਰਯੇ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਾ ਅਨ੍ਤਃਸ੍ਥਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਜਦ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੋਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਚ੍ਛਂ ਹਿ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਨੇਤਿਨੇਤੀਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਮਮ ਰੂਪਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ
ਪੰਜ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਜਾਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍ਕਦਾਚਿ- ਨ੍ਨਾਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਨ ਬਭੂਵ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ । ਅਜੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋऽਯਂ ਪੁਰਾਣੋ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਹਨ੍ਯਮਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰੇ
ਉਹ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਕਦੇ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਸਦੀਵੀ, ਸਥਾਈ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ — ਸਰੀਰ ਮਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।
ਹਤਂ ਚੇਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਹਨ੍ਤੁਂ ਹਤਸ਼੍ਚੇਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਹਤਮ੍ । ਉਭੌ ਤੌ ਨ ਵਿਜਾਨੀਤੌ ਨਾਯਂ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਕਿ ਇਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ।
ਅਣੋਰਣੀਯਾਨ੍ਮਹਤੋ ਮਹੀਯਾ- ਨਾਤ੍ਮਾਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਨਿਹਿਤੋ ਗੁਹਾਯਾਮ੍ । ਤਮਕ੍ਰਤੁਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵੀਤਸ਼ੋਕੋ ਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਨ੍ਮਹਿਮਾਨਮਸ੍ਯ
ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ, ਆਤਮਾ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਰਥਿਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਥਮੇਵ ਤੁ । ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤੁ ਸਾਰਥਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਮੇਵ ਚ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰਥੀ ਸਮਝੋ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ। ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਲਗਾਮ ਸਮਝੋ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਯਾਨਾਹੁਰ੍ਵਿषਯਾਂਸ੍ਤੇषੁ ਗੋਚਰਾਨ੍ । ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਯੁਕ੍ਤਂ ਭੋਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ। ਆਤਮਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਭੋਗੀ ਹੈ — ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਤ੍ਵਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਭਵਤਿ ਚਾਮਨਸ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸਦਾਸ਼ੁਚਿਃ । ਨ ਤਤ੍ਪਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਂਸਾਰਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਣਕਾਬੂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ਭਵਤਿ ਸਮਨਸ੍ਕਃ ਸਦਾ ਸ਼ੁਚਿਃ । ਸ ਤੁ ਤਤ੍ਪਦਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਸਾਰਥਿਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਨਃ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਵਾਨ੍ਨਰਃ । ਸੋऽਧ੍ਵਨਃ ਪਾਰਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਦੀਯਂ ਯਤ੍ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਪਾਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਚ ਮਤ੍ਯਾ ਚ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਭਾਵਯੇਨ੍ਮਾਮਾਤ੍ਮਰੂਪਾਂ ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸਨਤੋऽਪਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਜੋਂ ਸੋਚੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ।
ਯੋਗਵृਤ੍ਤੇਃ ਪੁਰਾ ਸ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਭਾਵਯੇਦਕ੍ਸ਼ਰਤ੍ਰਯਮ੍ । ਦੇਵੀਪ੍ਰਣਵਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਨਾਰ੍ਥਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਾਚ੍ਯਯੋਃ
ਯੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਅਟੱਲ ਅੱਖਰਾਂ, ਜੋ ਦੇਵੀ-ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਲਈ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਸੋਚੇ।
ਹਕਾਰਃ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਕਾਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹਕਃ । ਈਕਾਰਃ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾਸੌ ਹ੍ਰੀਙ੍ਕਾਰੋऽਹਂ ਤੁਰੀਯਕਮ੍
‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰੀ ਰੂਪ ਹੈ, ‘ਰ’ ਅੱਖਰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਹੈ, ‘ਈ’ ਅੱਖਰ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ‘ਹ੍ਰੀੰ’—ਮੈਂ ਉਹ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਹਾਂ।
ਏਵਂ ਸਮष੍ਟਿਦੇਹੇऽਪਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਬੀਜਤ੍ਰਯਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸਮष੍ਟਿਵ੍ਯष੍ਟ੍ਯੋਰੇਕਤ੍ਵਂ ਭਾਵਯੇਨ੍ਮਤਿਮਾਨ੍ਨਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੂਹਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸੋਚੇ।
ਸਮਾਧਿਕਾਲਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵੈਵਮਾਦृਤਃ । ਤਤੋ ਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਨਿਲੀਨਾਕ੍ਸ਼ੋ ਦੇਵੀਂ ਮਾਂ ਜਗਦੀਸ਼੍ਵਰੀਮ੍
ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ, ਦੇਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਏ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਸਮੌ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਾਸਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਚਾਰਿਣੌ । ਨਿਵृਤ੍ਤਵਿषਯਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ੋ ਵੀਤਦੋषੋ ਵਿਮਤ੍ਸਰਃ
ਸਾਸ ਅਤੇ ਉਲਟ ਸਾਸ ਨੂੰ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ—
ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਜਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਗੁਹਾਯਾਂ ਨਿਃਸ੍ਵਨੇ ਸ੍ਥਲੇ । ਹਕਾਰਮ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਰਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯੇਤ੍
ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੀ ਚੁਪ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰਕਾਰਂ ਤੈਜਸਂ ਦੇਵਮੀਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯੇਤ੍ । ਈਕਾਰਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਹ੍ਰੀਙ੍ਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯੇਤ੍
‘ਰ’ ਜੋ ਤੇਜਸ ਰੂਪ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਈ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ; ਤੇ ‘ਈ’ ਜੋ ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹ੍ਰੀੰ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ।
ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਤਾਹੀਨਂ ਦ੍ਵੈਤਭਾਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਖਣ੍ਡਂ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਂ ਭਾਵਯੇਤ੍ਤਚ੍ਛਿਖਾਨ੍ਤਰੇ
ਸ਼ਿਖਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਟੁੱਟ, ਤੇ ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਮਾਂ ਰਾਜਨ੍ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਨਰੋਤ੍ਤਮਃ । ਮਦ੍ਰੂਪ ਏਵ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯੇਕਤਾ ਯਤਃ
ਇਸ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ।
ਯੋਗਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਨਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਾਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਾਤ੍ਪਰਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਸਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣੇ ਨਾਸ਼ਕੋ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਵਾਲੀ, ਦੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀਵਿਰਾਡ੍ਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਸਹਿਤਂ ਦੇਵਕृਤਤਤ੍ਸ੍ਤਵਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਹਿਮਾਲਯ ਉਵਾਚ ਯੋਗਂ ਵਦ ਮਹੇਸ਼ਾਨਿ ਸਾਙ੍ਗਂ ਸਂਵਿਤ੍ਪ੍ਰਦਾਯਕਮ੍ । ਕृਤੇਨ ਯੇਨ ਯੋਗ੍ਯੋऽਹਂ ਭਵੇਯਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨੇ
ਹਿਮਾਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾ ਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਯੋਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ ਜੋ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੱਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀਦੇਵ੍ਯੁਵਾਚ ਨ ਯੋਗੋ ਨਭਸਃ ਪृष੍ਠੇ ਨ ਭੂਮੌ ਨ ਰਸਾਤਲੇ । ਐਕ੍ਯਂ ਜੀਵਾਤ੍ਮਨੋਰਾਹੁਰ੍ਯੋਗਂ ਯੋਗਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯੋਗ ਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਉਪਰ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਨਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ; ਜੋ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹਾਃ षਡਾਖ੍ਯਾਤਾ ਯੋਗਵਿਘ੍ਨਕਰਾਨਘ । ਕਾਮਕ੍ਰੋਧੌ ਲੋਭਮੋਹੌ ਮਦਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕੌ
ਉਸ ਯੋਗ ਦੇ ਛੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ: ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਈਰਖਾ।
ਯੋਗਾਙ੍ਗੈਰੇਵ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਾਨ੍ਯੋਗਿਨੋ ਯੋਗਮਾਪ੍ਨੁਯੁਃ । ਯਮਂ ਨਿਯਮਮਾਸਨਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੌ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਤੇ ਫਿਰ—
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਂ ਧਾਰਣਾਖ੍ਯਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਮਾਧਿਨਾ । ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹੁਰੇਤਾਨਿ ਯੋਗਿਨਾਂ ਯੋਗਸਾਧਨੇ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਅੱਠ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਦਯਾऽऽਰ੍ਜਵਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਰ੍ਮਿਤਾਹਾਰਃ ਸ਼ੌਚਂ ਚੇਤਿ ਯਮਾ ਦਸ਼
ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਦਇਆ, ਸਿੱਧਾ ਹੋਣਾ, ਮਾਫ ਕਰਨਾ, ਧੀਰਜ, ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮਿਤਤਾ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਦਸ ਯਮ ਹਨ।
ਤਪਃ ਸਨ੍ਤੋष ਆਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਦਾਨਂ ਦੇਵਸ੍ਯ ਪੂਜਨਮ੍ । ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚੈਵ ਹ੍ਰੀਰ੍ਮਤਿਸ਼੍ਚ ਜਪੋ ਹੁਤਮ੍
ਤਪ, ਸੰਤੋਖ, ਆਸਥਾ, ਦਾਨ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ, ਲਾਜ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ —
ਦਸ਼ੈਤੇ ਨਿਯਮਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾ ਪਰ੍ਵਤਨਾਯਕ । ਪਦ੍ਮਾਸਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਚ ਭਦ੍ਰਂ ਵਜ੍ਰਾਸਨਂ ਤਥਾ
ਇਹ ਦਸ ਨਿਯਮ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਪਰਬਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ। ਪਦਮ ਆਸਨ, ਸਵਸਤਿਕ, ਭਦ੍ਰ, ਤੇ ਵਜ੍ਰ ਆਸਨ —