ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯਾਦਿ ਵਾਕ੍ਯਂ ਤੁ ਜੀਵਬ੍ਰਹ੍ਮੈਕ੍ਯਬੋਧਕਮ੍ । ਐਕ੍ਯੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਨਿਰ੍ਭਯਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਰੂਪੋ ਹਿ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
'ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਹੋ' ਆਦਿ ਵਾਕ, ਜੀਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਇਕਤਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਾਵਗਤਿਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਗਤਿਸ੍ਤਤਃ । ਤਤ੍ਪਦਸ੍ਯ ਚ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਗਿਰੇऽਹਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ। 'ਉਹ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਾਕ-ਅਰਥ, ਹੇ ਪਹਾੜ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਤ੍ਵਂ ਪਦਸ੍ਯ ਚ ਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਜੀਵ ਏਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਉਭਯੋਰੈਕ੍ਯਮਸਿਨਾ ਪਦੇਨ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਤੂੰ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। 'ਅਸੀ' ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥਯੋਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦੈਕ੍ਯਂ ਨੈਵ ਘਟੇਤ ਹ । ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਤਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੋਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸਂਸ੍ਥਯੋਃ
ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਇਕਤਾ ਸੰਕੇਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ 'ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਹੋ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਤਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਤਯੋਰੈਕ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਯੋਰੈਕ੍ਯਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਭੇਦੇਨਾਦ੍ਵਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕਤਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਦਤ੍ਤਃ ਸ ਏਵਾਯਮਿਤਿਵਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ੍ਥੂਲਾਦਿ ਦੇਹਰਹਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਨਰਃ
ਜਿਵੇਂ 'ਇਹ ਉਹੀ ਦੇਵਦੱਤ ਹੈ' ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚੀਕृਤਮਹਾਭੂਤਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਕਃ । ਭੋਗਾਲਯੋ ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਸਂਯੁਤਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਗ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯਾਭੂਤੋऽਯਮਾਭਾਤਿ ਸ੍ਫੁਟਂ ਮਾਯਾਮਯਤ੍ਵਤਃ । ਸੋऽਯਂ ਸ੍ਥੂਲ ਉਪਾਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦਾਤ੍ਮਨੋ ਮੇ ਨਗੇਸ਼੍ਵਰ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੱਚਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।
ਜ੍ਞਾਨਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਯੁਤਂ ਪ੍ਰਾਣਪਞ੍ਚਕਸਂਯੁਤਮ੍ । ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਯੁਤਂ ਚੈਤਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤਤ੍ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ — ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤੋਤ੍ਥਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਯਮੁਪਾਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੁਖਾਦੇਰਵਬੋਧਕਃ
ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਆਦਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਮਿਦਮਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਤृਤੀਯਕਃ । ਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨੋ ਭਾਤਿ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾ ਨਗੇਸ਼੍ਵਰ
ਇਹ ਅਜਾਣਤਾ, ਜੋ ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੀਜਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਣ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।
ਉਪਾਧਿਵਿਲਯੇ ਜਾਤੇ ਕੇਵਲਾਤ੍ਮਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਦੇਹਤ੍ਰਯੇ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਾ ਅਨ੍ਤਃਸ੍ਥਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਜਦ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੋਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਚ੍ਛਂ ਹਿ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਨੇਤਿਨੇਤੀਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਮਮ ਰੂਪਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ
ਪੰਜ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਜਾਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍ਕਦਾਚਿ- ਨ੍ਨਾਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਨ ਬਭੂਵ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ । ਅਜੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋऽਯਂ ਪੁਰਾਣੋ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਹਨ੍ਯਮਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰੇ
ਉਹ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਕਦੇ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਸਦੀਵੀ, ਸਥਾਈ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ — ਸਰੀਰ ਮਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।
ਹਤਂ ਚੇਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਹਨ੍ਤੁਂ ਹਤਸ਼੍ਚੇਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਹਤਮ੍ । ਉਭੌ ਤੌ ਨ ਵਿਜਾਨੀਤੌ ਨਾਯਂ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਕਿ ਇਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ।
ਅਣੋਰਣੀਯਾਨ੍ਮਹਤੋ ਮਹੀਯਾ- ਨਾਤ੍ਮਾਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਨਿਹਿਤੋ ਗੁਹਾਯਾਮ੍ । ਤਮਕ੍ਰਤੁਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵੀਤਸ਼ੋਕੋ ਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਨ੍ਮਹਿਮਾਨਮਸ੍ਯ
ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ, ਆਤਮਾ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਰਥਿਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਥਮੇਵ ਤੁ । ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤੁ ਸਾਰਥਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਮੇਵ ਚ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰਥੀ ਸਮਝੋ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ। ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਲਗਾਮ ਸਮਝੋ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਯਾਨਾਹੁਰ੍ਵਿषਯਾਂਸ੍ਤੇषੁ ਗੋਚਰਾਨ੍ । ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਯੁਕ੍ਤਂ ਭੋਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ। ਆਤਮਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਭੋਗੀ ਹੈ — ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਤ੍ਵਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਭਵਤਿ ਚਾਮਨਸ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸਦਾਸ਼ੁਚਿਃ । ਨ ਤਤ੍ਪਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਂਸਾਰਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਣਕਾਬੂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ਭਵਤਿ ਸਮਨਸ੍ਕਃ ਸਦਾ ਸ਼ੁਚਿਃ । ਸ ਤੁ ਤਤ੍ਪਦਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਸਾਰਥਿਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਨਃ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਵਾਨ੍ਨਰਃ । ਸੋऽਧ੍ਵਨਃ ਪਾਰਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਦੀਯਂ ਯਤ੍ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਪਾਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਚ ਮਤ੍ਯਾ ਚ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਭਾਵਯੇਨ੍ਮਾਮਾਤ੍ਮਰੂਪਾਂ ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸਨਤੋऽਪਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਜੋਂ ਸੋਚੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ।
ਯੋਗਵृਤ੍ਤੇਃ ਪੁਰਾ ਸ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਭਾਵਯੇਦਕ੍ਸ਼ਰਤ੍ਰਯਮ੍ । ਦੇਵੀਪ੍ਰਣਵਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਨਾਰ੍ਥਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਾਚ੍ਯਯੋਃ
ਯੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਅਟੱਲ ਅੱਖਰਾਂ, ਜੋ ਦੇਵੀ-ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਲਈ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਸੋਚੇ।
ਹਕਾਰਃ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਕਾਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹਕਃ । ਈਕਾਰਃ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾਸੌ ਹ੍ਰੀਙ੍ਕਾਰੋऽਹਂ ਤੁਰੀਯਕਮ੍
‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰੀ ਰੂਪ ਹੈ, ‘ਰ’ ਅੱਖਰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਹੈ, ‘ਈ’ ਅੱਖਰ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ‘ਹ੍ਰੀੰ’—ਮੈਂ ਉਹ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਹਾਂ।
ਏਵਂ ਸਮष੍ਟਿਦੇਹੇऽਪਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਬੀਜਤ੍ਰਯਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸਮष੍ਟਿਵ੍ਯष੍ਟ੍ਯੋਰੇਕਤ੍ਵਂ ਭਾਵਯੇਨ੍ਮਤਿਮਾਨ੍ਨਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੂਹਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸੋਚੇ।
ਸਮਾਧਿਕਾਲਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵੈਵਮਾਦृਤਃ । ਤਤੋ ਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਨਿਲੀਨਾਕ੍ਸ਼ੋ ਦੇਵੀਂ ਮਾਂ ਜਗਦੀਸ਼੍ਵਰੀਮ੍
ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ, ਦੇਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਏ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਸਮੌ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਾਸਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਚਾਰਿਣੌ । ਨਿਵृਤ੍ਤਵਿषਯਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ੋ ਵੀਤਦੋषੋ ਵਿਮਤ੍ਸਰਃ
ਸਾਸ ਅਤੇ ਉਲਟ ਸਾਸ ਨੂੰ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ—
ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਜਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਗੁਹਾਯਾਂ ਨਿਃਸ੍ਵਨੇ ਸ੍ਥਲੇ । ਹਕਾਰਮ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਰਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯੇਤ੍
ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੀ ਚੁਪ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰਕਾਰਂ ਤੈਜਸਂ ਦੇਵਮੀਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯੇਤ੍ । ਈਕਾਰਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਹ੍ਰੀਙ੍ਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਿਲਾਪਯੇਤ੍
‘ਰ’ ਜੋ ਤੇਜਸ ਰੂਪ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਈ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ; ਤੇ ‘ਈ’ ਜੋ ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹ੍ਰੀੰ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ।
ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਤਾਹੀਨਂ ਦ੍ਵੈਤਭਾਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਖਣ੍ਡਂ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਂ ਭਾਵਯੇਤ੍ਤਚ੍ਛਿਖਾਨ੍ਤਰੇ
ਸ਼ਿਖਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਟੁੱਟ, ਤੇ ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।