ਨ ਕਰ੍ਮ ਤਜ੍ਜਂ ਨੋਪਾਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰੋਧਾਭਾਵਤੋ ਗਿਰੇ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤਾਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਨਾਸ਼ੇ ਕਰ੍ਮਣਾ ਨੈਵ ਭਾਵ੍ਯਤਾਮ੍
ਕਰਮ ਜਾਂ ਉਪਾਸਨਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਆਸ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਅਨਰ੍ਥਦਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਤਤੋ ਰਾਗਸ੍ਤਤੋ ਦੋषਸ੍ਤਤੋऽਨਰ੍ਥੋ ਮਹਾਨ੍ਭਵੇਤ੍
ਕਰਮ, ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਨ੍ਨਰਃ । ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨੇਵੇਹ ਕਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਤਃ ਕਰ੍ਮਾਪ੍ਯਵਸ਼੍ਯਕਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਾਦੇਵ ਹਿ ਕੈਵਲ੍ਯਮਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ । ਸਹਾਯਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ਕਰ੍ਮ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਹਿਤਕਾਰਿ ਚ
ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਠੀਕ ਹੈ — ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਇਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਾਨ੍ਨ ਸਮ੍ਭਵੇਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਾਧृਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭੇਦਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧृਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਕਰ੍ਮਸਮ੍ਭਵਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਿਲਾਪ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੰਢ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਗੰਢ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਯੌਗਪਦ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਂ ਵਿਰੋਧਾਤ੍ਤੁ ਤਤਸ੍ਤਯੋਃ । ਤਮਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਰ੍ਯਦ੍ਵਦ੍ਯੌਗਪਦ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਿ
ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਚਾਨਣ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵੈਦਿਕਾਨਿ ਮਹਾਮਤੇ । ਚਿਤ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਸਾਰੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਮੋ ਦਮਸ੍ਤਿਤਿਕ੍ਸ਼ਾ ਚ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਾਵਤ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਸ੍ਯੁਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਵੈਰਾਗ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ — ਕਰਮ ਇਤਨੇ ਹੀ ਹੋਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ।
ਤਦਨ੍ਤੇ ਚੈਵ ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇਦ੍ ਗੁਰੁਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿष੍ਠਂ ਚ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਜਯਾ ਪੁਨਃ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਵੇਦਾਨ੍ਤਸ਼੍ਰਵਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮੇਵਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮਰ੍ਥਂ ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੈਦਾਂਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਹੋ' ਵਰਗੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯਾਦਿ ਵਾਕ੍ਯਂ ਤੁ ਜੀਵਬ੍ਰਹ੍ਮੈਕ੍ਯਬੋਧਕਮ੍ । ਐਕ੍ਯੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਨਿਰ੍ਭਯਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਰੂਪੋ ਹਿ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
'ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਹੋ' ਆਦਿ ਵਾਕ, ਜੀਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਇਕਤਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਾਵਗਤਿਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਗਤਿਸ੍ਤਤਃ । ਤਤ੍ਪਦਸ੍ਯ ਚ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਗਿਰੇऽਹਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ। 'ਉਹ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਾਕ-ਅਰਥ, ਹੇ ਪਹਾੜ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਤ੍ਵਂ ਪਦਸ੍ਯ ਚ ਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਜੀਵ ਏਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਉਭਯੋਰੈਕ੍ਯਮਸਿਨਾ ਪਦੇਨ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਤੂੰ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। 'ਅਸੀ' ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥਯੋਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦੈਕ੍ਯਂ ਨੈਵ ਘਟੇਤ ਹ । ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਤਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੋਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸਂਸ੍ਥਯੋਃ
ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਇਕਤਾ ਸੰਕੇਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ 'ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਹੋ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਤਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਤਯੋਰੈਕ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਯੋਰੈਕ੍ਯਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਭੇਦੇਨਾਦ੍ਵਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕਤਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਦਤ੍ਤਃ ਸ ਏਵਾਯਮਿਤਿਵਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ੍ਥੂਲਾਦਿ ਦੇਹਰਹਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਨਰਃ
ਜਿਵੇਂ 'ਇਹ ਉਹੀ ਦੇਵਦੱਤ ਹੈ' ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚੀਕृਤਮਹਾਭੂਤਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਕਃ । ਭੋਗਾਲਯੋ ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਸਂਯੁਤਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਗ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯਾਭੂਤੋऽਯਮਾਭਾਤਿ ਸ੍ਫੁਟਂ ਮਾਯਾਮਯਤ੍ਵਤਃ । ਸੋऽਯਂ ਸ੍ਥੂਲ ਉਪਾਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦਾਤ੍ਮਨੋ ਮੇ ਨਗੇਸ਼੍ਵਰ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੱਚਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।
ਜ੍ਞਾਨਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਯੁਤਂ ਪ੍ਰਾਣਪਞ੍ਚਕਸਂਯੁਤਮ੍ । ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਯੁਤਂ ਚੈਤਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤਤ੍ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ — ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤੋਤ੍ਥਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਯਮੁਪਾਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੁਖਾਦੇਰਵਬੋਧਕਃ
ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਆਦਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਮਿਦਮਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਤृਤੀਯਕਃ । ਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨੋ ਭਾਤਿ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾ ਨਗੇਸ਼੍ਵਰ
ਇਹ ਅਜਾਣਤਾ, ਜੋ ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੀਜਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਣ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।
ਉਪਾਧਿਵਿਲਯੇ ਜਾਤੇ ਕੇਵਲਾਤ੍ਮਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਦੇਹਤ੍ਰਯੇ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਾ ਅਨ੍ਤਃਸ੍ਥਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਜਦ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੋਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਚ੍ਛਂ ਹਿ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਨੇਤਿਨੇਤੀਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਮਮ ਰੂਪਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ
ਪੰਜ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਜਾਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍ਕਦਾਚਿ- ਨ੍ਨਾਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਨ ਬਭੂਵ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ । ਅਜੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋऽਯਂ ਪੁਰਾਣੋ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਹਨ੍ਯਮਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰੇ
ਉਹ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਕਦੇ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਦੇ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਸਦੀਵੀ, ਸਥਾਈ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ — ਸਰੀਰ ਮਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।
ਹਤਂ ਚੇਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਹਨ੍ਤੁਂ ਹਤਸ਼੍ਚੇਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਹਤਮ੍ । ਉਭੌ ਤੌ ਨ ਵਿਜਾਨੀਤੌ ਨਾਯਂ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਕਿ ਇਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ।
ਅਣੋਰਣੀਯਾਨ੍ਮਹਤੋ ਮਹੀਯਾ- ਨਾਤ੍ਮਾਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਨਿਹਿਤੋ ਗੁਹਾਯਾਮ੍ । ਤਮਕ੍ਰਤੁਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵੀਤਸ਼ੋਕੋ ਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਨ੍ਮਹਿਮਾਨਮਸ੍ਯ
ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ, ਆਤਮਾ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਰਥਿਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਥਮੇਵ ਤੁ । ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤੁ ਸਾਰਥਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਮੇਵ ਚ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰਥੀ ਸਮਝੋ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ। ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਲਗਾਮ ਸਮਝੋ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਯਾਨਾਹੁਰ੍ਵਿषਯਾਂਸ੍ਤੇषੁ ਗੋਚਰਾਨ੍ । ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਯੁਕ੍ਤਂ ਭੋਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ। ਆਤਮਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਭੋਗੀ ਹੈ — ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਤ੍ਵਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਭਵਤਿ ਚਾਮਨਸ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸਦਾਸ਼ੁਚਿਃ । ਨ ਤਤ੍ਪਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਂਸਾਰਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਣਕਾਬੂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ਭਵਤਿ ਸਮਨਸ੍ਕਃ ਸਦਾ ਸ਼ੁਚਿਃ । ਸ ਤੁ ਤਤ੍ਪਦਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।