ਪਾਸ਼ਾਙ੍ਕੁਸ਼ਵਰਾਭੀਤਿਧਰਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕੋਮਲਮ੍ । ਕਰੁਣਾਪੂਰ੍ਣਨਯਨਂ ਮਨ੍ਦਸ੍ਮਿਤਮੁਖਾਮ੍ਬੁਜਮ੍
ਉਹ ਨੇ ਪਾਸ, ਅੰਕੁਸ਼, ਵਰ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਨਰਮ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤ੍ਸੁਨ੍ਦਰਂ ਰੂਪਂ ਤਦਾ ਭੀਤਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਣੇਮੁਸ੍ਤੇ ਹਰ੍षਗਦ੍ਗਦਨਿਃਸ੍ਵਨਾਃ
ਉਹ ਸੋਹਣਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਪਦੇ ਹੋਏ ਨਮਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀਵਿਰਾਡ੍ਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਸਹਿਤਂ ਦੇਵਕृਤਤਤ੍ਸ੍ਤਵਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵ੍ਯੁਵਾਚ ਕ੍ਵ ਯੂਯਂ ਮਨ੍ਦਭਾਗ੍ਯਾ ਵੈ ਕ੍ਵੇਦਂ ਰੂਪਂ ਮਹਾਦ੍ਭੁਤਮ੍ । ਤਥਾਪਿ ਭਕ੍ਤਵਾਤ੍ਸਲ੍ਯਾਦੀਦृਸ਼ਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਮਯਾ
ਸ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵੇਖਣ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਵਰਣਨਾ।
ਨ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨੈਰ੍ਯੋਗੈਰ੍ਨ ਦਾਨੈਸ੍ਤਪਸੇਜ੍ਯਯਾ । ਰੂਪਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਦਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਕੇਵਲਂ ਮਤ੍ਕृਪਾਂ ਵਿਨਾ
ਸ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਆਖਦੀ ਹੈ: ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ, ਮੰਦਭਾਗੀ ਹੋ, ਤੇ ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਕਿੱਥੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਂ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਤ੍ਰ ਜੀਵਤਾਮ੍ । ਉਪਾਧਿਯੋਗਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਾਦਿਕਮਪ੍ਯੁਤ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸੁਣੋ — ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਾਸੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੈਕਹੇਤਵਃ । ਨਾਨਾ ਯੋਨੀਸ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਖਦੁਃਖੈਸ਼੍ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਸ੍ਤਤ੍ਸਂਸ੍ਕृਤਿਵਸ਼ਾਨ੍ਨਾਨਾਕਰ੍ਮਰਤਃ ਸਦਾ । ਨਾਨਾਦੇਹਾਨ੍ਸਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸੁਖਦੁਃਖੈਸ਼੍ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਘਟੀਯਨ੍ਤ੍ਰਵਦੇਤਸ੍ਯ ਨ ਵਿਰਾਮਃ ਕਦਾਪਿ ਹਿ । ਅਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਮੂਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤਃ ਕਾਮਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਘੜੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਕੰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਦਜ੍ਞਾਨਨਾਸ਼ਾਯ ਯਤੇਤ ਨਿਯਤਂ ਨਰਃ । ਏਤਦ੍ਧਿ ਜਨ੍ਮਸਾਫਲ੍ਯਂ ਯਦਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਮੀਅਾਬੀ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਸਮਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਦਸ਼ਾਪਿ ਚ । ਅਜ੍ਞਾਨਨਾਸ਼ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਵਿਦ੍ਯੈਵ ਤੁ ਪਟੀਯਸੀ
ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲਕੜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।
ਨ ਕਰ੍ਮ ਤਜ੍ਜਂ ਨੋਪਾਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰੋਧਾਭਾਵਤੋ ਗਿਰੇ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤਾਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਨਾਸ਼ੇ ਕਰ੍ਮਣਾ ਨੈਵ ਭਾਵ੍ਯਤਾਮ੍
ਕਰਮ ਜਾਂ ਉਪਾਸਨਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਆਸ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਅਨਰ੍ਥਦਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਤਤੋ ਰਾਗਸ੍ਤਤੋ ਦੋषਸ੍ਤਤੋऽਨਰ੍ਥੋ ਮਹਾਨ੍ਭਵੇਤ੍
ਕਰਮ, ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਨ੍ਨਰਃ । ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨੇਵੇਹ ਕਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਤਃ ਕਰ੍ਮਾਪ੍ਯਵਸ਼੍ਯਕਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਾਦੇਵ ਹਿ ਕੈਵਲ੍ਯਮਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ । ਸਹਾਯਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ਕਰ੍ਮ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਹਿਤਕਾਰਿ ਚ
ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਠੀਕ ਹੈ — ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਇਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਾਨ੍ਨ ਸਮ੍ਭਵੇਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਾਧृਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭੇਦਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧृਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਕਰ੍ਮਸਮ੍ਭਵਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਿਲਾਪ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੰਢ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਗੰਢ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਯੌਗਪਦ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਂ ਵਿਰੋਧਾਤ੍ਤੁ ਤਤਸ੍ਤਯੋਃ । ਤਮਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਰ੍ਯਦ੍ਵਦ੍ਯੌਗਪਦ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਿ
ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਚਾਨਣ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵੈਦਿਕਾਨਿ ਮਹਾਮਤੇ । ਚਿਤ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਸਾਰੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਮੋ ਦਮਸ੍ਤਿਤਿਕ੍ਸ਼ਾ ਚ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਾਵਤ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਸ੍ਯੁਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਵੈਰਾਗ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ — ਕਰਮ ਇਤਨੇ ਹੀ ਹੋਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ।
ਤਦਨ੍ਤੇ ਚੈਵ ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇਦ੍ ਗੁਰੁਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿष੍ਠਂ ਚ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਜਯਾ ਪੁਨਃ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਵੇਦਾਨ੍ਤਸ਼੍ਰਵਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮੇਵਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮਰ੍ਥਂ ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੈਦਾਂਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਹੋ' ਵਰਗੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯਾਦਿ ਵਾਕ੍ਯਂ ਤੁ ਜੀਵਬ੍ਰਹ੍ਮੈਕ੍ਯਬੋਧਕਮ੍ । ਐਕ੍ਯੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਨਿਰ੍ਭਯਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਰੂਪੋ ਹਿ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
'ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਹੋ' ਆਦਿ ਵਾਕ, ਜੀਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਇਕਤਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਾਵਗਤਿਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਗਤਿਸ੍ਤਤਃ । ਤਤ੍ਪਦਸ੍ਯ ਚ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਗਿਰੇऽਹਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ। 'ਉਹ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਾਕ-ਅਰਥ, ਹੇ ਪਹਾੜ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਤ੍ਵਂ ਪਦਸ੍ਯ ਚ ਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਜੀਵ ਏਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਉਭਯੋਰੈਕ੍ਯਮਸਿਨਾ ਪਦੇਨ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਤੂੰ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। 'ਅਸੀ' ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥਯੋਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦੈਕ੍ਯਂ ਨੈਵ ਘਟੇਤ ਹ । ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਤਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੋਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸਂਸ੍ਥਯੋਃ
ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਇਕਤਾ ਸੰਕੇਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ 'ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਹੋ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਤਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਤਯੋਰੈਕ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਯੋਰੈਕ੍ਯਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਭੇਦੇਨਾਦ੍ਵਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕਤਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵਦਤ੍ਤਃ ਸ ਏਵਾਯਮਿਤਿਵਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ੍ਥੂਲਾਦਿ ਦੇਹਰਹਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਨਰਃ
ਜਿਵੇਂ 'ਇਹ ਉਹੀ ਦੇਵਦੱਤ ਹੈ' ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚੀਕृਤਮਹਾਭੂਤਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਕਃ । ਭੋਗਾਲਯੋ ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਸਂਯੁਤਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਗ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯਾਭੂਤੋऽਯਮਾਭਾਤਿ ਸ੍ਫੁਟਂ ਮਾਯਾਮਯਤ੍ਵਤਃ । ਸੋऽਯਂ ਸ੍ਥੂਲ ਉਪਾਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦਾਤ੍ਮਨੋ ਮੇ ਨਗੇਸ਼੍ਵਰ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੱਚਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।
ਜ੍ਞਾਨਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਯੁਤਂ ਪ੍ਰਾਣਪਞ੍ਚਕਸਂਯੁਤਮ੍ । ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਯੁਤਂ ਚੈਤਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤਤ੍ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ — ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤੋਤ੍ਥਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਯਮੁਪਾਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੁਖਾਦੇਰਵਬੋਧਕਃ
ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਆਦਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।