ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਤਾ ਚ ਸਰ੍ਵਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਨਗਾਧਿਪ
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—
ਤਦੇਵ ਜੀਵਸਂਜ੍ਞਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪੁਨਃ । ਦ੍ਵਯੋਰਪੀਹ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਹਤ੍ਰਯਮਵਿਦ੍ਯਯਾ
—ਉਹ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਲਈ, ਅਵਿਦਿਆ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਤ੍ਰਯਾਭਿਮਾਨਾਚ੍ਚਾਪ੍ਯਭੂਨ੍ਨਾਮਤ੍ਰਯਂ ਪੁਨਃ । ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਤੁ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹੀ ਤੁ ਤੈਜਸਃ
ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਨਾਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਜ्ञ causਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਤੈਜਸ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥੂਲਦੇਹੀ ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਖ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਏਵਮੀਸ਼ੋऽਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਈਸ਼ਸੂਤ੍ਰਵਿਰਾਟ੍ਪਦੈਃ
ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ 'ਵਿਸ਼ਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ 'ਈਸ਼', 'ਸੂਤਰ', 'ਵਿਰਾਟ' ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮੋ ਵ੍ਯष੍ਟਿਰੂਪਸ੍ਤੁ ਸਮष੍ਟ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਜ੍ਜੀਵਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਮ੍ਯਯਾ
ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੂਹਕ ਰੂਪ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨਾਨਾਭੋਗਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪੁਨਃ । ਮਚ੍ਛਕ੍ਤਿਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਯਿ ਰਾਜਨ੍ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀਵਿਰਾਡ੍ਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਸਹਿਤਂ ਦੇਵਕृਤਤਤ੍ਸ੍ਤਵਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਦੇਵ੍ਯੁਵਾਚ ਮਨ੍ਮਾਯਾਸ਼ਕ੍ਤਿਸਂਕ੍ਲृਪ੍ਤਂ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚਰਾਚਰਮ੍ । ਸਾਪਿ ਮਤ੍ਤਃ ਪृਥਙ੍ਮਾਯਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮਾਇਆ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰਦृਸ਼ਾ ਸੇਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾ ਮਾਯੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵਾਸ੍ਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਸਾਂਸਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਸਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਤੱਤ ਹੀ ਹੈ।
ਸਾਹਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਦਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਮਾਯਾਕਰ੍ਮਾਦਿਸਹਿਤਾ ਗਿਰੇ ਪ੍ਰਾਣਪੁਰਃਸਰਾ
ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਆਪ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਮਾਇਆ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੇ ਪਹਾੜ, ਮੈਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ।
ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਗਤਿਰ੍ਨੋਚੇਤ੍ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਨਾ । ਯਥਾ ਯਥਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮਾਯਾਭੇਦਾਸ੍ਤਥਾ ਤਥਾ
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੇਦ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਪਾਧਿਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾਹਂ ਘਟਾਕਾਸ਼ਾਦਯੋ ਯਥਾ । ਉਚ੍ਚਨੀਚਾਦਿਵਸ੍ਤੂਨਿ ਭਾਸਯਨ੍ਭਾਸ੍ਕਰਃ ਸਦਾ
ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦੁष੍ਯਤਿ ਤਥੈਵਾਹਂ ਦੋषੈਰ੍ਲਿਪ੍ਤਾ ਕਦਾਪਿ ਨ । ਮਯਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮਧ੍ਯਸ੍ਯੈਵਾਪਰੇ ਜਨਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਕਰਤਾਪਣ ਠੋਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਲਗਾਵਟ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਵਦਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਮਾ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਵਿਮੂਢਾ ਨ ਸੁਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਅਜ੍ਞਾਨਭੇਦਤਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਾਯਾਯਾ ਭੇਦਤਸ੍ਤਥਾ
ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ।
ਜੀਵੇਸ਼੍ਵਰਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ਮਾਯਯੈਵ ਤੁ । ਘਟਾਕਾਸ਼ਮਹਾਕਾਸ਼ਵਿਭਾਗਃ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ਯਥਾ
ਜੀਵ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ਭੇਦੋ ਜੀਵਾਤ੍ਮਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋਃ । ਯਥਾ ਜੀਵਬਹੂਤ੍ਵਂ ਚ ਮਾਯਯੈਵ ਨ ਚ ਸ੍ਵਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਮਾਯਯਾ ਨ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਸਙ੍ਘਾਤਵਾਸਨਾਭੇਦਭੇਦਿਤਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਪਿੰਡ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਜੀਵਭੇਦਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਨਾਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਵਾਸਨਾਭੇਦਭੇਦਿਤਾ ਯਾ ਧਰਾਧਰ
ਹੇ ਪਹਾੜ, ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਾਯਾ ਸਾ ਪਰਭੇਦਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਨਾਨ੍ਯਃ ਕਦਾਚਨ । ਮਯਿ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰੋਤਮੋਤਂ ਚ ਧਰਣੀਧਰ
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਮਾਇਆ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਲੀਣ ਹੈ।
ਈਸ਼੍ਵਰੋऽਹਂ ਚ ਸੂਤ੍ਰਾਤ੍ਮਾ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮਾਹਮਸ੍ਮਿ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਵਿष੍ਣੁਰੁਦ੍ਰੌ ਚ ਗੌਰੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚ ਵੈष੍ਣਾਵੀ
ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੂਤਰ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦਰ, ਗੌਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਵੀ ਹਾਂ।
ਸੂਰ੍ਯੋऽਹਂ ਤਾਰਕਾਸ਼੍ਚਾਹਂ ਤਾਰਕੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾਸ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ । ਪਸ਼ੁਪਕ੍ਸ਼ਿਸ੍ਵਰੂਪਾਹਂ ਚਾਣ੍ਡਾਲੋऽਹਂ ਚ ਤਸ੍ਕਰਃ
ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਾਰੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਤੇ ਚੋਰ ਵੀ ਹਾਂ।
ਵ੍ਯਾਧੋऽਹਂ ਕ੍ਰੂਰਕਰ੍ਮਾਹਂ ਸਤ੍ਕਰ੍ਮਾਹਂ ਮਹਾਜਨਃ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਨ੍ਨਪੁਂਸਕਾਕਾਰੋऽਪ੍ਯਹਮੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਨਾਰੀ, ਪੁਰਖ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਯਚ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇऽਪਿ ਵਾ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਾਹਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਮੈਂ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ।
ਨ ਤਦਸ੍ਤਿ ਮਯਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍ । ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ਤਚ੍ਛੂਨ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰੋਪਮਂ ਹਿ ਤਤ੍
ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ ਗਈ; ਜੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਬਾਂਝ ਮਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਵਾਂਗ।
ਰਜ੍ਜੁਰ੍ਯਥਾ ਸਰ੍ਪਮਾਲਾਭੇਦੈਰੇਕਾ ਵਿਭਾਤਿ ਹਿ । ਤਥੈਵੇਸ਼ਾਦਿਰੂਪੇਣ ਭਾਮ੍ਯਹਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੱਸੀ ਸੱਪ ਜਾਂ ਮਾਲਾ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਈਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਅਧਿष੍ਠਾਨਾਤਿਰੇਕੇਣ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਤਨ੍ਨ ਭਾਸਤੇ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਤ੍ਸਤ੍ਤਯੈਵੈਤਤ੍ਸਤ੍ਤਾਵਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
ਹਿਮਾਲਯ ਉਵਾਚ ਯਥਾ ਵਦਸਿ ਦੇਵੇਸ਼ਿ ਸਮष੍ਟ੍ਯਾऽऽਤ੍ਮਵਪੁਸ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍ । ਤਥੈਵ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਯਦਿ ਦੇਵਿ ਕृਪਾ ਮਯਿ
ਹਿਮਾਲਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇਰਾ ਸਮੂਹਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਹ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੇਕਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਃ ਸਵਿष੍ਣਵਃ । ਨਨਨ੍ਦੁਰ੍ਮੁਦਿਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪੂਜਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਚਃ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਮੇਤ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹर्षਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਗੱਲ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।
ਅਥ ਦੇਵਮਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਭਕ੍ਤਕਾਮਦੁਘਾ ਸ਼ਿਵਾ । ਅਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਿਜਂ ਰੂਪਂ ਭਕ੍ਤਕਾਮਪ੍ਰਪੂਰਿਣੀ
ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨ-ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ।
ਅਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ੍ਯਾ ਵਿਰਾਡ੍ਰੂਪਂ ਪਰਾਤ੍ਪਰਮ੍ । ਦ੍ਯੌਰ੍ਮਸ੍ਤਕਂ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਦਾ ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਸੀ।
ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਵਚੋ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਹृਦਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ ਪृਥਿਵੀ ਜਘਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਦਿਸਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੰਨ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹਨ, ਹਵਾ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਹੈ।