ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਚ ਵਿਰਾਡ੍ਦੇਹਃ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਪਞ੍ਚਭੂਤਸ੍ਥਸਤ੍ਤ੍ਵਾਂਸ਼ੈਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵਿਰਾਟ ਦੇਹ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਹੈ; ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਤਵ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੋਤ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਿਲਿਤੈਸ੍ਤੁ ਤੈਃ । ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮੇਕਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵृਤ੍ਤਿਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤਰਕਰਨ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਬਾਂ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਤੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਕृਤ੍ਯਂ ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍ਤਨ੍ਮਨ ਇਤ੍ਯਭਿਖ੍ਯਮ੍ । ਸ੍ਯਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਸਂਜ੍ਞਂ ਚ ਯਦਾ ਪ੍ਰਵੇਤ੍ਤਿ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਸਂਸ਼ਯਹੀਨਰੂਪਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਰਾਦਾ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੱਕਾ ਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਫੈਸਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਬੁੱਧੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਰੂਪਂ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਚ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕृਤ੍ਯਾਤ੍ਮਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਤਦਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜੋ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚਿੱਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਰਤੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਅਹੰਕਾਰ' ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੇषਾਂ ਰਜੋਂਸ਼ੈਰ੍ਜਾਤਾਨਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਿਲਿਤੈਸ੍ਤੈਤੁ ਪ੍ਰਾਣੋ ਭਵਤਿ ਪਞ੍ਚਧਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹृਦਿ ਪ੍ਰਾਣੋ ਗੁਦੇऽਪਾਨੋ ਨਾਭਿਸ੍ਥਸ੍ਤੁ ਸਮਾਨਕਃ । ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇऽਪ੍ਯੁਦਾਨਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗਃ
ਪ੍ਰਾਣ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ, ਅਪਾਨ ਗੁਦੇ ਵਿਚ, ਸਮਾਨ ਨਾਭੀ ਵਿਚ, ਉਦਾਨ ਗਲੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਤੇ ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਪਞ੍ਚਕਂ ਚੈਵ ਧਿਯਾ ਚ ਸਹਿਤਂ ਮਨਃ
ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ —
ਏਤਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਮ ਲਿਙ੍ਗਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਰਾਜਨ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ
— ਇਹ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਤੁ ਮਾਯਾ ਸ੍ਯਾਦਵਿਦ੍ਯਾ ਗੁਣਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾ । ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਯਾ ਤੁ ਸਂਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਸਾ ਮਾਯੇਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ
ਮਾਇਆ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ। ਜੋ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਂ ਯਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਿਮ੍ਬਭੂਤਸ੍ਯ ਚੇਸ਼ਿਤੁਃ । ਸ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ਪਰਃ
ਉਸ ਵਿਚ, ਜੋ ਮੂਲ ਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਤਾ ਚ ਸਰ੍ਵਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਨਗਾਧਿਪ
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—
ਤਦੇਵ ਜੀਵਸਂਜ੍ਞਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪੁਨਃ । ਦ੍ਵਯੋਰਪੀਹ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦੇਹਤ੍ਰਯਮਵਿਦ੍ਯਯਾ
—ਉਹ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਲਈ, ਅਵਿਦਿਆ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਤ੍ਰਯਾਭਿਮਾਨਾਚ੍ਚਾਪ੍ਯਭੂਨ੍ਨਾਮਤ੍ਰਯਂ ਪੁਨਃ । ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਤੁ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹੀ ਤੁ ਤੈਜਸਃ
ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਨਾਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਜ्ञ causਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਤੈਜਸ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥੂਲਦੇਹੀ ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਖ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਏਵਮੀਸ਼ੋऽਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਈਸ਼ਸੂਤ੍ਰਵਿਰਾਟ੍ਪਦੈਃ
ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ 'ਵਿਸ਼ਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ 'ਈਸ਼', 'ਸੂਤਰ', 'ਵਿਰਾਟ' ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮੋ ਵ੍ਯष੍ਟਿਰੂਪਸ੍ਤੁ ਸਮष੍ਟ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਜ੍ਜੀਵਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਮ੍ਯਯਾ
ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੂਹਕ ਰੂਪ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨਾਨਾਭੋਗਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪੁਨਃ । ਮਚ੍ਛਕ੍ਤਿਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਯਿ ਰਾਜਨ੍ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀਵਿਰਾਡ੍ਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਸਹਿਤਂ ਦੇਵਕृਤਤਤ੍ਸ੍ਤਵਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਦੇਵ੍ਯੁਵਾਚ ਮਨ੍ਮਾਯਾਸ਼ਕ੍ਤਿਸਂਕ੍ਲृਪ੍ਤਂ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚਰਾਚਰਮ੍ । ਸਾਪਿ ਮਤ੍ਤਃ ਪृਥਙ੍ਮਾਯਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮਾਇਆ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰਦृਸ਼ਾ ਸੇਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾ ਮਾਯੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵਾਸ੍ਤਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਸਾਂਸਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਸਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਤੱਤ ਹੀ ਹੈ।
ਸਾਹਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਦਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਮਾਯਾਕਰ੍ਮਾਦਿਸਹਿਤਾ ਗਿਰੇ ਪ੍ਰਾਣਪੁਰਃਸਰਾ
ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਆਪ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਮਾਇਆ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੇ ਪਹਾੜ, ਮੈਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ।
ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਗਤਿਰ੍ਨੋਚੇਤ੍ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਨਾ । ਯਥਾ ਯਥਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮਾਯਾਭੇਦਾਸ੍ਤਥਾ ਤਥਾ
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੇਦ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਪਾਧਿਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾਹਂ ਘਟਾਕਾਸ਼ਾਦਯੋ ਯਥਾ । ਉਚ੍ਚਨੀਚਾਦਿਵਸ੍ਤੂਨਿ ਭਾਸਯਨ੍ਭਾਸ੍ਕਰਃ ਸਦਾ
ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦੁष੍ਯਤਿ ਤਥੈਵਾਹਂ ਦੋषੈਰ੍ਲਿਪ੍ਤਾ ਕਦਾਪਿ ਨ । ਮਯਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮਧ੍ਯਸ੍ਯੈਵਾਪਰੇ ਜਨਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਕਰਤਾਪਣ ਠੋਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਲਗਾਵਟ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਵਦਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਮਾ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਵਿਮੂਢਾ ਨ ਸੁਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਅਜ੍ਞਾਨਭੇਦਤਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਾਯਾਯਾ ਭੇਦਤਸ੍ਤਥਾ
ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ।
ਜੀਵੇਸ਼੍ਵਰਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ਮਾਯਯੈਵ ਤੁ । ਘਟਾਕਾਸ਼ਮਹਾਕਾਸ਼ਵਿਭਾਗਃ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ਯਥਾ
ਜੀਵ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤੋ ਭੇਦੋ ਜੀਵਾਤ੍ਮਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋਃ । ਯਥਾ ਜੀਵਬਹੂਤ੍ਵਂ ਚ ਮਾਯਯੈਵ ਨ ਚ ਸ੍ਵਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਮਾਯਯਾ ਨ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਸਙ੍ਘਾਤਵਾਸਨਾਭੇਦਭੇਦਿਤਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਪਿੰਡ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਜੀਵਭੇਦਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਨਾਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਵਾਸਨਾਭੇਦਭੇਦਿਤਾ ਯਾ ਧਰਾਧਰ
ਹੇ ਪਹਾੜ, ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਾਯਾ ਸਾ ਪਰਭੇਦਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਨਾਨ੍ਯਃ ਕਦਾਚਨ । ਮਯਿ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰੋਤਮੋਤਂ ਚ ਧਰਣੀਧਰ
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਮਾਇਆ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਲੀਣ ਹੈ।
ਈਸ਼੍ਵਰੋऽਹਂ ਚ ਸੂਤ੍ਰਾਤ੍ਮਾ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮਾਹਮਸ੍ਮਿ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਵਿष੍ਣੁਰੁਦ੍ਰੌ ਚ ਗੌਰੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚ ਵੈष੍ਣਾਵੀ
ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੂਤਰ ਆਤਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦਰ, ਗੌਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਵੀ ਹਾਂ।
ਸੂਰ੍ਯੋऽਹਂ ਤਾਰਕਾਸ਼੍ਚਾਹਂ ਤਾਰਕੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾਸ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ । ਪਸ਼ੁਪਕ੍ਸ਼ਿਸ੍ਵਰੂਪਾਹਂ ਚਾਣ੍ਡਾਲੋऽਹਂ ਚ ਤਸ੍ਕਰਃ
ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਾਰੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਤੇ ਚੋਰ ਵੀ ਹਾਂ।