ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਾਦੌ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਤਃ । ਸਂਵਿਦੋ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਸ਼੍ਚ ਨਾਨੁਭੂਤੋऽਸ੍ਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍
ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਸੁੱਥੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਯਦਿ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨੁਭਵਸ੍ਤਰ੍ਹ੍ਯਯਂ ਯੇਨ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਾ । ਅਨੁਭੂਤਃ ਸ ਏਵਾਤ੍ਰ ਸ਼ਿष੍ਟਃ ਸਂਵਿਦ੍ਵਪੁਃ ਪੁਰਾ
ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਵੇਖੇਗਾ? ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਅਤ ਏਵ ਚ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਕੋਵਿਦੈਃ । ਆਨਨ੍ਦਰੂਪਤਾ ਚਾਸ੍ਯਾਃ ਪਰਪ੍ਰੇਮਾਸ੍ਪਦਤ੍ਵਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸਦੀਵਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਨੰਦ ਸਰੂਪਤਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਮਾ ਨ ਭੂਵਂ ਹਿ ਭੂਯਾਸਮਿਤਿ ਪ੍ਰੇਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਸਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਸ੍ਫੁਟਂ ਮਮ
‘ਮੈਂ ਨਾ ਮਿਟਾਂ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਾਂ’ — ਇਹ ਇੱਛਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਵਿਲਗਤਾ ਸਾਫ ਹੈ।
ਅਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤਾਪ੍ਯੇਵਮਤ ਏਵ ਮਤਾ ਮਮ । ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਤ੍ਮਧਰ੍ਮੋ ਧਰ੍ਮਤ੍ਵੇ ਜਡਤਾऽऽਤ੍ਮਨਃ
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਇਹੀ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਜਡਸ਼ੇषਤ੍ਵਂ ਨ ਦृष੍ਟਂ ਨ ਚ ਸਂਭਵਿ । ਚਿਦ੍ਧਰ੍ਮਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਹਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਰਜੀਵ ਬਚੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਃ ਸੁਖਰੂਪਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਸਤ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਣੋऽਪ੍ਯਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੈਤਜਾਲਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸੱਚਾ, ਪੂਰਾ, ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਦਵੈਤ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਸ ਪੁਨਃ ਕਾਮਕਰ੍ਮਾਦਿਯੁਕ੍ਤਯਾ ਸ੍ਵੀਯਮਾਯਯਾ । ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਕਾਲਕਰ੍ਮਵਿਪਾਕਤਃ
ਉਹ ਆਤਮਾ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਛਾ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਸਮੇਂ-ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਕਾਰਨ—
ਅਵਿਵੇਕਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਾਵਾਨ੍ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਃ ਸਰ੍ਗੋऽਯਂ ਕਥਿਤਸ੍ਤੇ ਨਗਾਧਿਪ
ਅਸਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰਚਨਾ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਧਿ ਯਨ੍ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਮ ਰੂਪਮਲੌਕਿਕਮ੍ । ਅਵ੍ਯਾਕृਤਂ ਤਦਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਾਯਾਸ਼ਬਲਮਿਤ੍ਯਪਿ
ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਅਲੌਕਿਕ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਅਵਿਕਾਰ, ਅਵਿਆਕਤ ਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਕਾਰਣਮ੍ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਾਦਿਭੂਤਂ ਚ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਵਿਗ੍ਰਹਮ੍
ਸਭ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਤੇ ਸਤ-ਚਿਤ-ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਘਨੀਭੂਤਮਿਚ੍ਛਾਜ੍ਞਾਨਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਹ੍ਰੀਙ੍ਕਾਰਮਨ੍ਤ੍ਰਵਾਚ੍ਯਂ ਤਦਾਦਿਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ, ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਇਕਠਾ ਹੋਇਆ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਮੂਲ ਤੱਤ 'ਹ੍ਰੀਂ' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦਾਕਾਸ਼ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰੂਪਕਃ । ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਮਕੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤੇਜੋਰੂਪਾਤ੍ਮਕਂ ਪੁਨਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧੁਨੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਹਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਰੂਪ ਹੈ।
ਜਲਂ ਰਸਾਤ੍ਮਕਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਤੋ ਗਨ੍ਧਾਤ੍ਮਿਕਾ ਧਰਾ । ਸ਼ਬ੍ਦੈਕਗੁਣ ਆਕਾਸ਼ੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਵਾਨ੍ਵਿਤਃ
ਫਿਰ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੁਗੰਧ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਤੇ ਸਪਰਸ਼।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਗੁਣਂ ਤੇਜ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸੈਰਾਪੋ ਵੇਦਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਤੇ ਸਵਾਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧੈਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾ ਧਰਾ । ਤੇਭ੍ਯੋऽਭਵਨ੍ਮਹਤ੍ਸੂਤ੍ਰਂ ਯਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧ — ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾ-ਤੱਤ ਤੇ ਸੂਖਮ ਦੇਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣੋ ਦੇਹਃ ਸ ਚੋਕ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਹਿ
ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਹੈ; ਅਵਿਆਕਤ causal body ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਜਗਦ੍ਬੀਜਰੂਪਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਲਿਙ੍ਗੋਦ੍ਭਵੋ ਯਤਃ । ਤਤਃ ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚੀਕਰਣਮਾਰ੍ਗਤਃ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਸਥੂਲ ਭੂਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਸਂਖ੍ਯਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਥੋਚ੍ਯਤੇ । ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਿਭਜੇਦ੍ ਦ੍ਵਿਧਾ
ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ।
ਏਕੈਕਂ ਭਾਗਮੇਕਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਵਿਭਜੇਦ੍ ਗਿਰੇ । ਸ੍ਵਸ੍ਵੇਤਰਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂਸ਼ੇ ਯੋਜਨਾਤ੍ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਤੇ
ਹੇ ਪਹਾੜ, ਹਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ; ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਪੰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਚ ਵਿਰਾਡ੍ਦੇਹਃ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਪਞ੍ਚਭੂਤਸ੍ਥਸਤ੍ਤ੍ਵਾਂਸ਼ੈਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵਿਰਾਟ ਦੇਹ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਹੈ; ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਤਵ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੋਤ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਿਲਿਤੈਸ੍ਤੁ ਤੈਃ । ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮੇਕਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵृਤ੍ਤਿਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤਰਕਰਨ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਬਾਂ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਤੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਕृਤ੍ਯਂ ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍ਤਨ੍ਮਨ ਇਤ੍ਯਭਿਖ੍ਯਮ੍ । ਸ੍ਯਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਸਂਜ੍ਞਂ ਚ ਯਦਾ ਪ੍ਰਵੇਤ੍ਤਿ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਸਂਸ਼ਯਹੀਨਰੂਪਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਰਾਦਾ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੱਕਾ ਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਫੈਸਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਬੁੱਧੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਰੂਪਂ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਚ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕृਤ੍ਯਾਤ੍ਮਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਤਦਹਙ੍ਕਾਰਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜੋ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚਿੱਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਰਤੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਅਹੰਕਾਰ' ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੇषਾਂ ਰਜੋਂਸ਼ੈਰ੍ਜਾਤਾਨਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਿਲਿਤੈਸ੍ਤੈਤੁ ਪ੍ਰਾਣੋ ਭਵਤਿ ਪਞ੍ਚਧਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹृਦਿ ਪ੍ਰਾਣੋ ਗੁਦੇऽਪਾਨੋ ਨਾਭਿਸ੍ਥਸ੍ਤੁ ਸਮਾਨਕਃ । ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇऽਪ੍ਯੁਦਾਨਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗਃ
ਪ੍ਰਾਣ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ, ਅਪਾਨ ਗੁਦੇ ਵਿਚ, ਸਮਾਨ ਨਾਭੀ ਵਿਚ, ਉਦਾਨ ਗਲੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਤੇ ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਪਞ੍ਚਕਂ ਚੈਵ ਧਿਯਾ ਚ ਸਹਿਤਂ ਮਨਃ
ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ —
ਏਤਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਮ ਲਿਙ੍ਗਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਰਾਜਨ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ
— ਇਹ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਤੁ ਮਾਯਾ ਸ੍ਯਾਦਵਿਦ੍ਯਾ ਗੁਣਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾ । ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਯਾ ਤੁ ਸਂਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਸਾ ਮਾਯੇਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ
ਮਾਇਆ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ। ਜੋ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਂ ਯਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਿਮ੍ਬਭੂਤਸ੍ਯ ਚੇਸ਼ਿਤੁਃ । ਸ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ਪਰਃ
ਉਸ ਵਿਚ, ਜੋ ਮੂਲ ਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।