ਪਾਵਕਸ੍ਯੋष੍ਣਤੇਵੇਯਮੁष੍ਣਾਂਸ਼ੋਰਿਵ ਦੀਧਿਤਿਃ । ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕੇਵੇਯਂ ਮਮੇਯਂ ਸਹਜਾ ਧ੍ਰੁਵਾ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ, ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਜੀਵਾਨਾਂ ਜੀਵਾਃ ਕਾਲਾਸ਼੍ਚ ਸਞ੍ਚਰੇ । ਅਭੇਦੇਨ ਵਿਲੀਨਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤ੍
ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਜੀਵ ਤੇ ਸਮੇਂ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੁੱਥੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ।
ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਸਮਾਯੋਗਾਦਹਂ ਬੀਜਾਤ੍ਮਤਾਂ ਗਤਾ । ਸ੍ਵਾਧਾਰਾਵਰਣਾਤ੍ਤਸ੍ਯਾ ਦੋषਤ੍ਵਂ ਚ ਸਮਾਗਤਮ੍
ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਬੀਜ ਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਢਕਣ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚੈਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਾਯੋਗਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਪਰਿਣਾਮਾਚ੍ਚ ਸਮਵਾਯਿਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੇਚਿਤ੍ਤਾਂ ਤਪ ਇਤ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਮਃ ਕੇਚਿਜ੍ਜਡਂ ਪਰੇ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਾਯਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਪ੍ਯਜਾਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਜੜਤਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਗਿਆਨ, ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਅਜਨਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਮਰ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸ਼ੈਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਮਿਤਰੇ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੇਦਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਚਿਨ੍ਤਕਾਃ
ਸ਼ਿਵ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਮਰਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਿਦਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਨਾਨਾਵਿਧਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਾਮਾਨਿ ਨਿਗਮਾਦਿषੁ । ਤਸ੍ਯਾ ਜਡਤ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਨਾਸ਼ਾਤ੍ਤਤੋऽਸਤੀ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਜੜਤਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਚੈਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵੇ ਜਡਮੇਵ ਤਤ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਚ ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਨ ਪਰੇਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੇ ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅਨਵਸ੍ਥਾਦੋषਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ੍ਵੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍ । ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤ੍ਰੀਵਿਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਦੀਪਵਤ੍ਸ੍ਵਯਮ੍
ਅਨੰਤ ਲੜੀ ਦੀ ਖਾਮੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਚਿਰਾਗ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨਮਨ੍ਯੇषਾਂ ਭਾਸਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰ੍ਵਤ । ਅਤ ਏਵ ਚ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਸਂਵਿਤ੍ਤਨੋਰ੍ਮਮ
ਪਹਾੜ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਸਦੀਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਾਦੌ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਤਃ । ਸਂਵਿਦੋ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਸ਼੍ਚ ਨਾਨੁਭੂਤੋऽਸ੍ਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍
ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਸੁੱਥੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਯਦਿ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨੁਭਵਸ੍ਤਰ੍ਹ੍ਯਯਂ ਯੇਨ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਣਾ । ਅਨੁਭੂਤਃ ਸ ਏਵਾਤ੍ਰ ਸ਼ਿष੍ਟਃ ਸਂਵਿਦ੍ਵਪੁਃ ਪੁਰਾ
ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਵੇਖੇਗਾ? ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਅਤ ਏਵ ਚ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਕੋਵਿਦੈਃ । ਆਨਨ੍ਦਰੂਪਤਾ ਚਾਸ੍ਯਾਃ ਪਰਪ੍ਰੇਮਾਸ੍ਪਦਤ੍ਵਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸਦੀਵਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਨੰਦ ਸਰੂਪਤਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਮਾ ਨ ਭੂਵਂ ਹਿ ਭੂਯਾਸਮਿਤਿ ਪ੍ਰੇਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਸਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਸ੍ਫੁਟਂ ਮਮ
‘ਮੈਂ ਨਾ ਮਿਟਾਂ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਾਂ’ — ਇਹ ਇੱਛਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਵਿਲਗਤਾ ਸਾਫ ਹੈ।
ਅਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤਾਪ੍ਯੇਵਮਤ ਏਵ ਮਤਾ ਮਮ । ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਤ੍ਮਧਰ੍ਮੋ ਧਰ੍ਮਤ੍ਵੇ ਜਡਤਾऽऽਤ੍ਮਨਃ
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਇਹੀ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਜਡਸ਼ੇषਤ੍ਵਂ ਨ ਦृष੍ਟਂ ਨ ਚ ਸਂਭਵਿ । ਚਿਦ੍ਧਰ੍ਮਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਹਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਰਜੀਵ ਬਚੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਃ ਸੁਖਰੂਪਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਸਤ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਣੋऽਪ੍ਯਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੈਤਜਾਲਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸੱਚਾ, ਪੂਰਾ, ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਦਵੈਤ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਸ ਪੁਨਃ ਕਾਮਕਰ੍ਮਾਦਿਯੁਕ੍ਤਯਾ ਸ੍ਵੀਯਮਾਯਯਾ । ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਕਾਲਕਰ੍ਮਵਿਪਾਕਤਃ
ਉਹ ਆਤਮਾ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਛਾ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਸਮੇਂ-ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਕਾਰਨ—
ਅਵਿਵੇਕਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਾਵਾਨ੍ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਃ ਸਰ੍ਗੋऽਯਂ ਕਥਿਤਸ੍ਤੇ ਨਗਾਧਿਪ
ਅਸਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰਚਨਾ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਧਿ ਯਨ੍ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਮ ਰੂਪਮਲੌਕਿਕਮ੍ । ਅਵ੍ਯਾਕृਤਂ ਤਦਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਾਯਾਸ਼ਬਲਮਿਤ੍ਯਪਿ
ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਅਲੌਕਿਕ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਅਵਿਕਾਰ, ਅਵਿਆਕਤ ਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਕਾਰਣਮ੍ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਾਦਿਭੂਤਂ ਚ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਵਿਗ੍ਰਹਮ੍
ਸਭ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਤੇ ਸਤ-ਚਿਤ-ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਘਨੀਭੂਤਮਿਚ੍ਛਾਜ੍ਞਾਨਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਹ੍ਰੀਙ੍ਕਾਰਮਨ੍ਤ੍ਰਵਾਚ੍ਯਂ ਤਦਾਦਿਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ, ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਇਕਠਾ ਹੋਇਆ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਮੂਲ ਤੱਤ 'ਹ੍ਰੀਂ' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦਾਕਾਸ਼ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰੂਪਕਃ । ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਮਕੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤੇਜੋਰੂਪਾਤ੍ਮਕਂ ਪੁਨਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧੁਨੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਹਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਰੂਪ ਹੈ।
ਜਲਂ ਰਸਾਤ੍ਮਕਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਤੋ ਗਨ੍ਧਾਤ੍ਮਿਕਾ ਧਰਾ । ਸ਼ਬ੍ਦੈਕਗੁਣ ਆਕਾਸ਼ੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਵਾਨ੍ਵਿਤਃ
ਫਿਰ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੁਗੰਧ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਤੇ ਸਪਰਸ਼।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਗੁਣਂ ਤੇਜ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸੈਰਾਪੋ ਵੇਦਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਤੇ ਸਵਾਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧੈਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾ ਧਰਾ । ਤੇਭ੍ਯੋऽਭਵਨ੍ਮਹਤ੍ਸੂਤ੍ਰਂ ਯਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧ — ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾ-ਤੱਤ ਤੇ ਸੂਖਮ ਦੇਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦੇਹੋऽਯਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣੋ ਦੇਹਃ ਸ ਚੋਕ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਹਿ
ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਹੈ; ਅਵਿਆਕਤ causal body ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਜਗਦ੍ਬੀਜਰੂਪਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਲਿਙ੍ਗੋਦ੍ਭਵੋ ਯਤਃ । ਤਤਃ ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚੀਕਰਣਮਾਰ੍ਗਤਃ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਸਥੂਲ ਭੂਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਸਂਖ੍ਯਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਥੋਚ੍ਯਤੇ । ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਿਭਜੇਦ੍ ਦ੍ਵਿਧਾ
ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ।
ਏਕੈਕਂ ਭਾਗਮੇਕਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਵਿਭਜੇਦ੍ ਗਿਰੇ । ਸ੍ਵਸ੍ਵੇਤਰਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂਸ਼ੇ ਯੋਜਨਾਤ੍ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਤੇ
ਹੇ ਪਹਾੜ, ਹਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ; ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਪੰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।