ਭੂਮੌ ਨਿਪਤਿਤਂ ਬਾਲਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਸ਼ੀਵਿषਪੀਡਿਤਮ੍ । ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਲਕ੍ਸ਼ਣੋਪੇਤਮਚਿਨ੍ਤਯਦਸੌ ਨृਪਃ
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ, ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
ਅਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਣੇਨ੍ਦੁਵਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ੁਭਮੁਨ੍ਨਸਮਵ੍ਰਣਮ੍ । ਦਰ੍ਪਣਪ੍ਰਤਿਮੋਤ੍ਤੁਙ੍ਗਕਪੋਲਯੁਗਸ਼ੋਭਿਤਮ੍
ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ, ਸੁੰਦਰ, ਉੱਠਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਨ ਸੀ, ਉੱਚੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ।
ਨੀਲਾਨ੍ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਕੁਞ੍ਚਿਤਾਗ੍ਰਾਨ੍ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਾਨ੍ਦੀਰ੍ਘਾਂਸ੍ਤਰਙ੍ਗਿਣਃ । ਰਾਜੀਵਸਦृਸ਼ੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਓष੍ਠੌ ਬਿਮ੍ਬਫਲੋਪਮੌ
ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ, ਲੰਮੇ, ਤੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਅੱਖਾਂ ਕੌਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਹੋਠ ਪੱਕੇ ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ।
ਵਿਸ਼ਾਲਵਕ੍ਸ਼ਾ ਦੀਰ੍ਘਾਕ੍ਸ਼ੋ ਦੀਰ੍ਘਬਾਹੂਨ੍ਨਤਾਂਸਕਃ । ਵਿਸ਼ਾਲਪਾਦੋ ਗਮ੍ਭੀਰਃਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਵਨੀਧਰਃ
ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ, ਅੱਖਾਂ ਲੰਮੀਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਲੰਮੀਆਂ, ਮੋੜ ਉੱਠੇ ਹੋਏ, ਪੈਰ ਚੌੜੇ, ਆਵਾਜ਼ ਗਹਿਰੀ, ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਤਲੀਆਂ।
ਮृਣਾਲਪਾਦੋ ਗਮ੍ਭੀਰਨਾਭਿਰੁਦ੍ਧਤਕਨ੍ਧਰਃ । ਅਹੋ ਕष੍ਟਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇष ਕੁਲੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ
ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਨਾਭੀ ਗਹਿਰੀ, ਗਰਦਨ ਉੱਠੀ ਹੋਈ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ! ਕਿਸ ਰਾਜ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੱਚਾ ਜਨਮਿਆ ਸੀ?
ਜਾਤੋ ਨੀਤਃ ਕृਤਾਨ੍ਤੇਨ ਕਾਲਪਾਸ਼ਾਦ੍ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾ । ਸੂਤ ਉਵਾਚ - ਏਵਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਥ ਤਂ ਬਾਲਂ ਮਾਤੁਰਙ੍ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਮ੍
ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਲ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਸੂਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇੰਝ, ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ 'ਚ ਪਿਆ ਬੱਚਾ ਵੇਖ ਕੇ—
ਸ੍ਮृਤਿਮਭ੍ਯਾਗਤੋ ਰਾਜਾ ਹਾਹੇਤ੍ਯਸ਼੍ਰੂਣ੍ਯਪਾਤਯਤ੍ । ਸੋऽਪ੍ਯੁਵਾਚ ਚ ਵਤ੍ਸੋ ਮੇ ਦਸ਼ਾਮੇਤਾਮੁਪਾਗਤਃ
ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਈ, 'ਹਾਏ!' ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਅੰਸੂ ਵਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਆਖਿਆ, 'ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਝ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਿਆ।'
ਨੀਤੋ ਯਦਿ ਚ ਘੋਰੇਣ ਕृਤਾਨ੍ਤੇਨਾਤ੍ਮਨੋ ਵਸ਼ਮ੍ । ਵਿਚਾਰਯਿਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾਸੌ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਹਰਿਸਚੰਦਰ ਇੰਝ ਸੋਚ ਕੇ, ਠੰਢਾ ਰਹਿਆ।
ਤਤੋ ਰਾਜ੍ਞੀ ਮਹਾਦੁਃਖਾਵੇਸ਼ਾਦਿਦਮਭਾषਤ । ਰਾਜ੍ਞ੍ਯੁਵਾਚ - ਹਾ ਵਤ੍ਸ ਕਸ੍ਯ ਪਾਪਸ੍ਯ ਤ੍ਵਪਧ੍ਯਾਨਾਦਿਦਂ ਮਹਤ੍
ਫਿਰ ਰਾਣੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਡੁੱਬੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ: ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਹਾਏ ਲਾਡਲੇ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁਖ—'
ਦੁਃਖਮਾਪਤਿਤਂ ਘੋਰਂ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਹਾ ਨਾਥ ਰਾਜਨ੍ ਭਵਤਾ ਮਾਮਪਾਸ੍ਯ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾਮ੍
ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਾਏ, ਸਾਥੀ, ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਛੱਡ ਨਾ ਦੇ।
ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਸਂਸ੍ਥੀਯਤੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਂ ਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ । ਰਾਜ੍ਯਨਾਸ਼ਂ ਸੁਹृਤ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਭਾਰ੍ਯਾਤਨਯਵਿਕ੍ਰਯਃ
ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ—ਰਾਜ ਗਵਾ ਦੇਣਾ, ਦੋਸਤ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦੇਣਾ—ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਜਰ੍षੇਃ ਕਿਂ ਵਿਧਾਤਃ ਕृਤਂ ਤ੍ਵਯਾ । ਇਤਿ ਤਸ੍ਯਾ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾ ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਸ੍ਤਦਾ
ਹੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹਰੀਚੰਦ੍ਰ ਨਾਲ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਯ ਦੇਵੀਂ ਤਾਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਚ ਨਿਧਨਂ ਗਤਮ੍ । ਕष੍ਟਂ ਮਮੈਵ ਪਤ੍ਨੀਯਂ ਬਾਲਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮੇ ਸੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ—'ਹਾਏ, ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਨਿੱਕਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।'
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪਪਾਤ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਤਿਜਗਾਮ ਹ । ਸਾ ਚ ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਯ ਤਾਮਵਸ੍ਥਾਮੁਪਾਗਤਮ੍
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾ ਨਿਪਪਾਤਾਰ੍ਤਾ ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਾ ਧਰਣੀਤਲੇ । ਚੇਤਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਰਾਜਪਤ੍ਨੀ ਚ ਤੌ ਸਮਮ੍
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਵਿਲੇਪਤੁਃ ਸੁਸਨ੍ਤਪ੍ਤੌ ਸ਼ੋਕਭਾਰੇਣ ਪੀਡਿਤੌ । ਰਾਜੋਵਾਚ - ਹਾ ਵਤ੍ਸ ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਤੇ ਵਦਨਂ ਕੁਞ੍ਚਿਤਾਲਕਮ੍
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ—'ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰਾ ਨਰਮ ਚਿਹਰਾ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ—'
ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਮੇ ਮੁਖਂ ਦੀਨਂ ਹृਦਯਂ ਕਿਂ ਨ ਦੀਰ੍ਯਤੇ । ਤਾਤ ਤਾਤੇਤਿ ਮਧੁਰਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਸ੍ਵਯਮਾਗਤਮ੍
ਤੇਰਾ ਇਹ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ? ਤੂੰ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ 'ਪਿਤਾ ਜੀ, ਪਿਤਾ ਜੀ' ਆਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਉਪਗੁਹ੍ਯ ਕਦਾ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਵਤ੍ਸਵਤ੍ਸੇਤਿ ਸੌਹृਦਾਤ੍ । ਕਸ੍ਯ ਜਾਨੁਪ੍ਰਣੀਤੇਨ ਪਿਙ੍ਗੇਨ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਰੇਣੁਨਾ
ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰੇਗੀ?
ਮਮੋਤ੍ਤਰੀਯਮੁਤ੍ਸਙ੍ਗਂ ਤਥਾਙ੍ਗਂ ਮਲਮੇष੍ਯਤਿ । ਨ ਵਾਲਂ ਮਮ ਸਮ੍ਭੂਤਂ ਮਨੋ ਹृਦਯਨਨ੍ਦਨ
ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਕ ਵਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ।
(ਮਯਾਸਿ ਪਿਤृਮਾਨ੍ਪਿਤ੍ਰਾ ਵਿਕ੍ਰੀਤੋ ਯੇਨ ਵਸ੍ਤੁਵਤ੍ ।) ਗਤਂ ਰਾਜ੍ਯਮਸ਼ੇषਂ ਮੇ ਸਬਾਨ੍ਧਵਧਨਂ ਮਹਤ੍ । (ਹੀਨਦੈਵਾਨ੍ਨृਸ਼ਂਸੇਨ ਦृष੍ਟੋ ਮੇ ਤਨਯਸ੍ਤਤਃ ।) ਅਹਂ ਮਹਾਹਿਦष੍ਟਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨਨਪਙ੍ਕਜਮ੍
(ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿਉ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।) ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਰਾਜ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਗਿਆ। (ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ।) ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਨਦ੍ਯ ਘੋਰੇਣ ਵਿषੇਣਾਧਿਕृਤੋऽਧੁਨਾ । ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਮਾਦਾਯ ਬਾਲਕਂ ਬਾष੍ਪਗਦ੍ਗਦਃ
ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ, ਜਹਿਰੀਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਚ ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਯਾ ਨਿਪਪਾਤ ਹ । ਤਤਸ੍ਤਂ ਪਤਿਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੈਵ੍ਯਾ ਚੈਵਮਚਿਨ੍ਤਯਤ੍
ਉਸ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੈਵਿਆ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—
ਅਯਂ ਸ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਸ੍ਵਰੇਣੈਵੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਵਜ੍ਜਨਮਨਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
'ਇਹ ਤਾਂ ਉਹੀ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਪਛਾਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਹਰੀਚੰਦ੍ਰ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਨ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।'
ਤਥਾਸ੍ਯ ਨਾਸਿਕਾ ਤੁਙ੍ਗਾ ਤਿਲਪੁष੍ਪੋਪਮਾ ਸ਼ੁਭਾ । ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਮੁਕੁਲਪ੍ਰਖ੍ਯਾਃ ਖ੍ਯਾਤਕੀਰ੍ਤੇਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਸ ਦੀ ਨੱਕ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ। ਦੰਦ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਇਹ ਵੱਡੇ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।
ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਮਾਗਤਃ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਸ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਵਿਹਾਯ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਂ ਸਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀ ਪਤਿਤਂ ਪਤਿਮ੍
ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅੱਜ ਇਥੇ ਚੀਤਾ ਘਾਟ ਤੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
ਪ੍ਰਹृष੍ਟਾ ਵਿਸ੍ਮਿਤਾ ਦੀਨਾ ਭਰ੍ਤृਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਤਿਪੀਡਿਤਾ । ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੀ ਸਾ ਤਦਾਪਤਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਯਾ ਧਰਣੀਤਲੇ
ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਹੋਈ, ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਹੋਈ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚੇਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ਨਕੈਃ ਸਾ ਗਦ੍ਗਦਮਭਾषਤ । ਧਿਕ੍ਤ੍ਵਾਂ ਦੈਵ ਹ੍ਯਕਰੁਣ ਨਿਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਸ਼ ਆਈ, ਤਾਂ ਰੋਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀ—'ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ, ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤਯੋਗ ਹੈਂ!'
ਯੇਨਾਯਮਮਰਪ੍ਰਖ੍ਯੋ ਨੀਤੋ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਵਪਾਕਤਾਮ੍ । ਰਾਜ੍ਯਨਾਸ਼ਂ ਸੁਹृਤ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਭਾਰ੍ਯਾਤਨਯਵਿਕ੍ਰਯਮ੍
'ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਕੁੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ—ਰਾਜ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਦੋਸਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।'
ਪ੍ਰਾਪਯਿਤ੍ਵਾਪਿ ਯੇਨਾਦ੍ਯ ਚਾਣ੍ਡਾਲੋऽਯਂ ਕृਤੋ ਨृਪਃ । ਨਾਦ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਛਤ੍ਰਂ ਸਿਂਹਾਸਨਮਥਾਪਿ ਵਾ
ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਜ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਛਤਰੀ ਜਾਂ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਚਾਮਰਵ੍ਯਜਨੇ ਵਾਪਿ ਕੋऽਯਂ ਵਿਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਃ । ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵ੍ਰਜਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਰਾਜਾਨੋ ਭृਤ੍ਯਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰਾਜਸੀ ਪੱਖੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਹ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਲਟਾ ਪਾਸਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਰਾਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਨੌਕਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ?