ਤਤਃ ਸ ਵਿਪ੍ਰੋ ਨृਪਤੇਃ ਪੁਰਤੋ ਵਲ੍ਕਲੋਪਰਿ । ਧਨਂ ਨਿਧਾਯ ਕੇਸ਼ੇषੁ ਧृਤ੍ਵਾ ਰਾਜ੍ਞੀਮਕਰ੍षਯਤ੍
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਵਲਕਲ ਉੱਤੇ ਧਨ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਕੇਸ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਲਿਆ।
ਰਾਜ੍ਞ੍ਯੁਵਾਚ - ਮੁਞ੍ਚ ਮੁਞ੍ਚਾਰ੍ਯ ਮਾਂ ਸਦ੍ਯੋ ਯਾਵਤ੍ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਸੁਤਮ੍ । ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵਿਪ੍ਰ ਪੁਨਰਸ੍ਯ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਨੂੰ ਛੱਡੋ, ਛੱਡੋ, ਆਰੀਆ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵਾਂ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਦਾ ਮੁੜ ਵੇਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ।'
ਪਸ਼੍ਯੇਹ ਪੁਤ੍ਰ ਮਾਮੇਵਂ ਮਾਤਰਂ ਦਾਸ੍ਯਤਾਂ ਗਤਾਮ੍ । ਮਾਂ ਮਾਸ੍ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼੍ਯਾਹਂ ਤ੍ਵਯਾਧੁਨਾ
'ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਹੁਣ ਦਾਸੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੀਂ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਯ ਹਾਂ।'
ਤਤਃ ਸ ਬਾਲਃ ਸਹਸਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽऽਕृष੍ਟਾਂ ਤੁ ਮਾਤਰਮ੍ । ਸਮਭ੍ਯਧਾਵਦਮ੍ਬੇਤਿ ਵਦਨ੍ਸਾਸ਼੍ਰੁਵਿਲੋਚਨਃ
ਫਿਰ, ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ 'ਮਾਂ' ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਵਲ ਦੌੜਿਆ।
ਹਸ੍ਤੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸਮਾਕਰ੍षਨ੍ ਕਾਕਪਕ੍ਸ਼ਧਰਃ ਸ੍ਖਲਨ੍ । ਤਮਾਗਤਂ ਦ੍ਵਿਜਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ ਬਾਲਮਪ੍ਯਾਹਨਤ੍ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਮੋਟੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਵਦਂਸ੍ਤਥਾਪਿ ਸੋऽਮ੍ਬੇਤਿ ਨੈਵ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਮਾਤਰਮ੍ । ਰਾਜ੍ਞ੍ਯੁਵਾਚ - ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਮੇ ਨਾਥ ਕ੍ਰੀਣੀष੍ਵੇਮਂ ਹਿ ਬਾਲਕਮ੍
ਬੱਚਾ 'ਮਾਂ!' ਚੀਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਸਵਾਮੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੱਚਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਖਰੀਦ ਲੋ।'
ਕ੍ਰੀਤਾਪਿ ਨਾਹਂ ਭਵਿਤਾ ਵਿਨੈਨਂ ਕਾਰ੍ਯਸਾਧਿਕਾ । ਇਤ੍ਥਂ ਮਮਾਲ੍ਪਭਾਗ੍ਯਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ
'ਜੇ ਮੈਂ ਵੇਚੀ ਵੀ ਜਾਵਾਂ, ਇਸ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਭਾਗੀ ਹਾਂ।'
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਵਾਚ - ਗृਹ੍ਯਤਾਂ ਵਿਤ੍ਤਮੇਤਤ੍ਤੇ ਦੀਯਤਾਂ ਮਮ ਬਾਲਕਃ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸੋਰ੍ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞੈਃ ਕृਤਮੇਵ ਹਿ ਵੇਤਨਮ੍
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨ ਲੈ ਲੈ, ਤੇ ਬੱਚਾ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇ; ਮਰਦ-ਔਰਤ ਦੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਮੁੱਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।'
ਸ਼ਤਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਲਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਕੋਟਿਮੌਲ੍ਯਂ ਤਥਾਪਰੈਃ । ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਪੇਤਾ ਦਕ੍ਸ਼ਾ ਸ਼ੀਲਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਾ
'ਇੱਕ ਸੌ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਮੁੱਲ—ਜੋ ਬਤੀਹ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲੀ, ਚੰਗੀ ਤੇ ਗੁਣਵਤੀ ਹੋਵੇ।'
ਕੋਟਿਮੌਲ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਤਥਾਰ੍ਬੁਦਮ੍ । ਸੂਤ ਉਵਾਚ - ਤਥੈਵ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਤ੍ਤਂ ਪੁਰਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਪਟੇ ਪੁਨਃ
'ਔਰਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਇੱਕ ਕਰੋੜ, ਤੇ ਮਰਦ ਦਾ ਦਸ ਕਰੋੜ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।' ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਫਿਰ ਪੱਟੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।'
ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਬਾਲਕਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਹੈਕਸ੍ਥਮਬਨ੍ਧਯਤ੍ । ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇ ਸ ਗृਹਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਤਯਾ ਸਹ ਮੁਦਾਨ੍ਵਿਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਫੜ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਤੁ ਸਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਜਾਨੁਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਣਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਬਾष੍ਪਪਰ੍ਯਾਕੁਲਾ ਦੀਨਾ ਤ੍ਵਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਉਹ ਨੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਟਣਿਆਂ ਤੇ ਝੁਕ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖਿਆ।
ਯਦਿ ਦਤ੍ਤਂ ਯਦਿ ਹੁਤਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ੍ਤਰ੍ਪਿਤਾ ਯਦਿ । ਤੇਨ ਪੁਣ੍ਯੇਨ ਮੇ ਭਰ੍ਤਾ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੋऽਸ੍ਤੁ ਵੈ ਪੁਨਃ
'ਜੇ ਮੈਂ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਜੇ ਮੈਂ ਹੋਮ ਕੀਤਾ, ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜੀ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੁੰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇ।'
ਪਾਦਯੋਃ ਪਤਿਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਗਰੀਯਸੀਮ੍ । ਹਾਹੇਤਿ ਚ ਵਦਨ੍ ਰਾਜਾ ਵਿਲਲਾਪਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ
ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ, ਰਾਜਾ 'ਹਾਏ!' ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ।
ਵਿਯੁਕ੍ਤੇਯਂ ਕਥਂ ਜਾਤਾ ਸਤ੍ਯਸ਼ੀਲਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਵृਕ੍ਸ਼ਚ੍ਛਾਯਾਪਿ ਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਤਂ ਨ ਜਹਾਤਿ ਕਦਾਚਨ
'ਸੱਚ, ਚਰਿਤਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ? ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।'
ਏਵਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਵਦਿਤ੍ਵਾਥ ਸੁਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਪੁਤ੍ਰਂ ਚ ਤਮੁਵਾਚੇਦਂ ਮਾਂ ਤ੍ਵਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਕ੍ਵ ਯਾਸ੍ਯਸਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ?'
ਕਾਂ ਦਿਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਕੋ ਮੇ ਦੁਃਖਂ ਨਿਵਾਰਯੇਤ੍ । ਰਾਜ੍ਯਤ੍ਯਾਗੇ ਨ ਮੇ ਦੁਃਖਂ ਵਨਵਾਸੇ ਨ ਮੇ ਦ੍ਵਿਜ
'ਮੈਂ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਕੌਣ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ? ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।'
ਯਤ੍ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਵਿਯੋਗੋ ਮੇ ਏਵਮਾਹ ਸ ਭੂਪਤਿਃ । ਸਦ੍ਭਰ੍ਤृਭੋਗ੍ਯਾ ਹਿ ਸਦਾ ਲੋਕੇ ਭਾਰ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।'
ਮਯਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਸਿ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਦੁਃਖੇਨ ਵਿਨਿਯੋਜਿਤਾ । ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਵਂਸ਼ਸਮ੍ਭੂਤਂ ਸਰ੍ਵਰਾਜ੍ਯਸੁਖੋਚਿਤਮ੍
'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਤੂੰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਸੁਖਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ।'
ਮਾਮੀਦृਸ਼ਾਂ ਪਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦਾਸੀਭਾਵਂ ਗਤਾ ਹ੍ਯਸਿ । ਈਦृਸ਼ੇ ਮਜ੍ਜਮਾਨਂ ਮਾਂ ਸੁਮਹਚ੍ਛੋਕਸਾਗਰੇ
'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਤੂੰ ਦਾਸੀ ਬਣ ਗਈ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।'
ਕੋ ਮਾਮੁਦ੍ਧਰਤੇ ਦੇਵਿ ਪੌਰਾਣਾਖ੍ਯਾਨਵਿਸ੍ਤਰੈਃ । ਸੂਤ ਉਵਾਚ - ਪਸ਼੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਜਰ੍षੇਃ ਕਸ਼ਾਘਾਤੈਃ ਸੁਦਾਰੁਣੈਃ
'ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਉੱਠਾਏਗਾ?' ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਰਾਜਰਸ਼ੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਕਸ਼ਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਰੜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।'
ਘਾਤਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵਿਪ੍ਰੇਸ਼ੋ ਨੇਤੁਂ ਸਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ । ਨੀਯਮਾਨੌ ਤੁ ਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭਾਰ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰੌ ਸ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਮਾਰ ਕੇ, ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ; ਜਦਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਵਿਲਲਾਪਾਤਿਦੁਃਖਾਰ੍ਤੋ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸ੍ਯੋष੍ਣਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਯਾਂ ਨ ਵਾਯੁਰ੍ਨ ਵਾऽऽਦਿਤ੍ਯੋ ਨ ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨ ਪृਥ੍ਗ੍ਜਨਾਃ
ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਰੋਇਆ—ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਂ ਹਵਾ, ਨਾਂ ਸੂਰਜ, ਨਾਂ ਚੰਦ, ਨਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।
ਦृष੍ਟਵਨ੍ਤਃ ਪੁਰਾ ਪਤ੍ਨੀਂ ਸੇਯਂ ਦਾਸੀਤ੍ਵਮਾਗਤਾ । ਸੂਰ੍ਯਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸੂਤੋऽਯਂ ਸੁਕੁਮਾਰਕਰਾਙ੍ਗੁਲਿਃ
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਦਾਸੀ ਬਣ ਗਈ; ਤੇ ਇਹ ਮੁੰਡਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਹਨ—
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਿਕ੍ਰਯਂ ਬਾਲੋ ਧਿਙ੍ਮਾਮਸ੍ਤੁ ਸੁਦੁਰ੍ਮਤਿਮ੍ । ਹਾ ਪ੍ਰਿਯੇ ਹਾ ਸ਼ਿਸ਼ੋ ਵਤ੍ਸ ਮਮਾਨਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਨਯਃ
—ਇਹ ਬੱਚਾ ਹੁਣ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਮੰਦੇ ਮਨ ਤੇ ਲਾਨਤ! ਹਾਏ ਪਿਆਰੀ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ! ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾੜੀ ਚਾਲ ਨੇ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਪਾਇਆ।
ਦੈਵਾਧੀਨਦਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਨ ਮृਤੋऽਸ੍ਮਿ ਤਥਾਪਿ ਧਿਕ੍ । ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ - ਏਵਂ ਵਿਲਪਿਤੋ ਰਾਜ੍ਞੋऽਗ੍ਰੇ ਵਿਪ੍ਰੋऽਨ੍ਤਰਧੀਯਤ
ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ—ਮੈਨੂੰ ਲਾਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋਦਿਆਂ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵृਕ੍ਸ਼ਗੇਹਾਦਿਭਿਸ੍ਤੁਙ੍ਗੈਸ੍ਤਾਵਾਦਾਯ ਤ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਤ੍ਵਾਜਗਾਮ ਮਹਾਤਪਾਃ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਡਾ ਤਪस्वੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੁਨੀ, ਆ ਗਿਆ।
ਸਸ਼ਿष੍ਯਃ ਕੌਸ਼ਿਕੇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਸੌ ਨਿष੍ਠੁਰਃ ਕ੍ਰੂਰਦਰ੍ਸ਼ਨਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਵਾਚ- ਯਾ ਤ੍ਵਯੋਕ੍ਤਾ ਪੁਰਾ ਰਾਜਨ੍ ਰਾਜਸੂਯਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ
ਕੌਸ਼ਿਕਾਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਰਾਜਨ, ਰਾਜਸੂਯ ਦੀ ਫੀਸ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—
ਤਾਂ ਦਦਸ੍ਵ ਮਹਾਬਾਹੋ ਯਦਿ ਸਤ੍ਯਂ ਪੁਰਸ੍ਕृਤਮ੍ । ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਉਵਾਚ - ਨਮਸ੍ਕਰੋਮਿ ਰਾਜਰ੍षੇ ਗृਹਾਣੇਮਾਂ ਸ੍ਵਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍
—ਉਹ ਹੁਣ ਦੇ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਸਚ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ। ਹਰਿਸਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਫੀਸ ਕਬੂਲ ਕਰੋ।
ਰਾਜਸੂਯਸ੍ਯ ਯਾਗਸ੍ਯ ਯਾ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਪੁਰਾਨਘ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਵਾਚ - ਕੁਤੋ ਲਬ੍ਧਮਿਦਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ
ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨ ਦੀ ਫੀਸ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖੀ ਸੀ, ਇਹ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਇਹ ਦੌਲਤ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੀ ਜੋ ਤੂੰ ਫੀਸ ਵਜੋਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?