ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ 'ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦੇਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਮਸਤਕ ਹੈ, ਪੰਜ ਚਿਹਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਰਧ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਪਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖ ਦੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵੀ ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ, ਹਰ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੀ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵੈਦਿਕ ਪੰਡਤ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਕਈ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਤੱਖ (ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ), ਅਨੁਮਾਨ (ਲਾਗ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੋਚ), ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ (ਸ੍ਰੁਤੀ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਵਚਨ)। ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਤੁਰਥ ਸਾਧਨ 'ਉਪਮਾਨ' (ਤੁਲਨਾ) ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਵਾਂ 'ਅਰਥਾਪਤੀ' (ਉਪਪਤੀ) ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਤ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਕੋਲ ਪਾਲਣ ਦੀ; ਹਰੀ ਕੋਲ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੂર્મਾ ਕੋਲ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ; ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਦੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸੇ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਤੱਕ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਤ, ਚਲਣ ਜਾਂ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਹੀਨ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਤਾਮਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਮਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਚਲ ਜਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਹਰਾ, ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਵਰੁਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਿਰਫ ਉਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਛਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਅਸਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਤੇ, ਉਹ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਮੋਹਤ ਲੋਕ, ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪੰਡਤ, ਕਲੀ ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੂ-ਵਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਅਜੇਹੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਉੱਗਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਮਹੇਸ਼, ਸਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਛਾਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਦੇਵੀ, ਨੂੰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨਿੱਤ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ; ਇਹੀ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣਨ, ਨਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੈਣ; ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਹੀਨ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਗਤਪਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨੀਂਦ ਦੂਰ ਹੋਈ, ਉਹ ਨੀਂਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਤਾਮਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਜਗਤਪਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਅੰਗ ਸਟਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਫੈਲਾ ਕੇ ਜਾਗ ਪਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਤਪ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ? ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਸ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੋ ਦੈਤ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ।