ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਮਾਤਾ, ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਨੂੰ ਜਾਂ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦੇ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤਾਮਸੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਦਵਿੱਤੀਅ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਯੋਗ ਨਿਦਰਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ, ਉਥੇ ਤੋਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਦਾ ਸਰੀਰ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਾਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਦਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਦੇਵਤਾ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹਨ; ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਰੂਪ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਮਹੇਸ਼, ਜੋ ਰਜਸ, ਸਤਵ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਹਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ—ਮਾਧਵ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਰਹੇ, ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਗਏ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਰੁਕ ਗਏ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਤ ਸਨ? ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ? ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਲਦਾ, ਰਚਨਹਾਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਰਿਹਾ, ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਡੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਣ ਵਾਲੇ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਸੂਤ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼, ਗਿਆਨਵਾਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਕੌਣ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਤੇ ਕਪਿਲ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ, ਹੇ ਉਜਲੇ, ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ? ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਸਭ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਾਰਾਇਣ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼ੰਕਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁੜ੍ਹੇ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਪੰਜ-ਮੁਖੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਬਲਿ ਦੀ ਝੰਡਾ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਪੰਜ-ਮੁਖੀ, ਅੱਧਾ ਸਰੀਰ ਗੌਰੀ ਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ। ਉਹ ਕੈਲਾਸ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਭੂਤਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਜਨ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਕਈ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਤੱਖ (ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ), ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ (ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ)। ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਰ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾ (ਤੁਲਨਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਹੋਰ, ਵਧੇਰੇ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਪੰਜ ਸਾਧਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥਾਪੱਤੀ (ਪੋਸਟੂਲੇਸ਼ਨ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਤਰਕ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਲਾਜਿਕ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਚ ਕਰਕੇ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ, ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਹਰੀ ਕੋਲ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਹਰੀ ਕੋਲ ਹੀ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਰਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ-ਸ਼ਕਤੀ, ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਦੀ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਵੀ, ਜੇ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਸਮਰਥ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਤੱਕ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀਓ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਖਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਠੋਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂਚੀ ਜਾਵੇ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਸਤਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਰਜਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦੇ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਤਾਮਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਮਨਨ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।