ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੇ ਕੰਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਦਾਨਵ ਜਨਮੇ—ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਆਧਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਆਧਾਰਿਤ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ? ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਾਂ?” ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ? ਸਾਡੇ ਮਾਪੇ ਕੌਣ ਹਨ? ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਤਦ ਕੈਟਭ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਮਧੁ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਧੁ, ਇਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜੋ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਭਰਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਪਾਣੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਪਾਰਵਤੀ ਹੈ—ਸਾਡੀ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।” ਜਦ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਬੜਾ ਭਾਵਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ, ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਚਮਕਦਾਰ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਜੋਤ ਉਤਸ਼ਤ ਹੋਈ ਵੇਖੀ। ਦੋਵੇਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।” ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਤਪਸ਼ਚਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਚਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ ਤਪ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਡੋਲ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਇਕ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਤਸ਼ਤ ਹੋਈ, “ਹੇ ਦੈਤਿਓ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਵਰ ਮੰਗੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਤਪਸ਼ਚਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿਓ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰੀਏ।” ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੀ ਮੌਤ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅਜੇਅ ਹੋਵੋਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਵਰ ਪਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜਲਚਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਦਿਨ, ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਅਕਸਮਾਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਸਾਨੂੰ ਜੰਗ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਕਮਲ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁ, ਉਥੇ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਜੇਕਰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੁਭਾਗਾ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਹੱਕ?” ਉਹ ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਥਾਂ ਤਾ ਬਹਾਦਰਾਂ ਲਈ ਹੈ; ਤੂੰ ਡਰ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਫੌਰਨ ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾ!” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੜੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਵਾਦ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਚਾਰੇ ਤਰੀਕੇ—ਮਨਾਵਣ, ਦਾਨ ਦੇਣ, ਵੰਡ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਵਰਤਣ—ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਵੈਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਜਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਲੜਾਈ ਕਰਨਾ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਮੈਂ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਨਾ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵੰਡ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।” ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਅੱਜ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਸੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਲੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਹੀ ਮੇਰੀ ਇਸ ਪੀੜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ, ਸ਼ੁਭ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਨਾਰਾਇਣ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜੋ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਹਰੀ, ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਵਾਮਨ, ਉਠੋ, ਮਾਧਵ! ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਸਭ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਅੰਦਰਲੀ ਰਾਜਾ, ਅਣਮਾਪ ਆਤਮਾ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਏਕਾਗ੍ਰ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ! ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ! ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੇ ਮੂਲ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ! ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਦਾਨਵ, ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹੇ ਸਭ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ, ਛੱਡ ਦਿਓ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਖਿਆ ਦਾ ਧਰਮ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਵੀ, ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਜਾਗੇ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਾਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਕਿ ਧਰਮਵਾਨ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹਾਂ?” ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਤੇ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਆ ਗਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।