ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਮੀਆਂ—ਝੂਠ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ, ਧੋਖਾ, ਮੂਰਖਤਾ, ਲਾਲਚ, ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ—ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਆਈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੈਤ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਾਦੂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੀ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਸ਼ੇਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ, ਦੈਤ ਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਵਰ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੰਗ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਭਾਵ-ਭਰਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਨੇਤਰ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚੀਤਾ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਤੇ ਲੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾ ਮਾਯਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਾਰਣ ਹੋ; ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼, ਤੇ ਧੁਨੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਅੱਖਾਂ, ਚਮੜੀ, ਕੰਨ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।” ਮੈਂ, ਮਹਾ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਇੱਛਾ ਕਰੇਗਾ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।” ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਮੰਗਿਆ, “ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਨਾ ਆਵੇ; ਮੈਂ ਅਮਰ, ਯੋਗੀ, ਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜੈ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਨਾ ਪੱਕਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਆਉਣਾ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਚੁਣ।” ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਫੇਰ ਮੰਗਿਆ, “ਮਾਤਾ, ਮੇਰਾ ਮਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਘਰ ਜਾ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਮਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਦੈਤ ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟਵਾਸ਼ਟਾ ਕਰੇਗਾ। ਫਿਰ ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਸ ਪਾਪੀ ਤੇ ਕਠੋਰ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਵਾਣੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਦੇਵਤਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਕਾਰਿਗਰ ਟਵਾਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ—ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਜੋੜ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਮੋਹਤਮ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਮਾਰੇਗਾ।’” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਟਵਾਸ਼ਟਾ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਤੁਰੰਤ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾ ਮਾਯਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹਰਿ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦਾਨਵ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਥਾ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮਹਾ ਮਾਯਾ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਚਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸੁਭਾਵਕ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸ਼ੌਰੀ ਦੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭਾ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਚੱਲੀ। ਉਹ ਦੋ ਦਾਨਵ ਇਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲਏ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਏ, ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ? ਉਹ ਦੋ ਅਸੁਰ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲਏ, ਅਤੇ ਹਰਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ? ਇਹ ਅਸਚਰਜ ਭਰੀ ਕਥਾ ਦੱਸੋ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦੇ, ਖਾਂਦੇ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਵਿਲਾਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਵਿਵੇਕ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਸਮਝੋ, ਜੇ ਉਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਕੁਝ ਪਸ਼ੂ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨ ਆਦਿ, ਸੁਣਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸੱਪ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ—ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ, ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ—ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।