ਸੁਣੋ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਾਧੂਜਨੋ, ਇਹ ਵਡਾ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਚਤਾ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ, ਜੋ ਸਵੈ-ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਗਰੁੜ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੰਗ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਥੱਕ ਗਏ। ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਤੀਰ ਨਿਕ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਮਲ ਦੀ ਆਸਨ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯਗ੍ਯ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਜਨਾਰਦਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਕੋਲ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯਗ੍ਯਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਦ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਵੋ ਕਿੱਥੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਪਕ, ਪਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਇੰਦਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਨੀਂਦ ਟੋਰੀਏ?" ਮਹਾਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਨੀਂਦ ਤੋੜਨ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦੀਮਕ ਰਚੀ। ਉਸ ਦੀਮਕ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਨਿਕ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਹਿਲ ਜਾਵੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦੀ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ। ਦੀਮਕ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ?" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਯਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੀਮਕ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਨਿਕ ਖਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਤੀਰ ਛੁਟਿਆ, ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਹੋਈ। ਧਰਤੀ ਕੰਬੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਡਰ ਗਏ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਲਕਾ ਪਏ, ਮਹਾਨ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੋਏ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਡਰਾਉਣੇ ਹੋ ਗਏ, ਸੂਰਜ ਲੁੱਕ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਕਿ ਅੱਜ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਦਿਨ ਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ, ਜੋ ਕੁੰਡਲ ਤੇ ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਕਿੱਧਰੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਿਆਨਕ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਂਤ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਸਿਰ ਦੇ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਰੋ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਜਦ ਮੇਰਾ ਸੀਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਤੁ ਫਿਸਲਣ ਕਾਰਨ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਤੂੰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਘੋੜੇ ਦਾ ਸੀਸ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹਯਾਨਨ—ਘੋੜੇ ਵਾਲਾ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਾਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਸਵੈ-ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈ-ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ ਤੇ ਸਦਾ ਉਸੇ ਦੀ ਧਿਆਨ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।" ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਸੁਣਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ।" ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਯਾਦ ਰਹੇ।