ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗੀ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ?” ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਹੋ, ਸਭ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਰਖਵਾਲਾ, ਸੰਘਾਰਕ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ।” ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ! ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹਾਂ, ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪੂਣ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਭਗਤ ਹਾਂ; ਸੰਤ ਮਹਾਤਮਾ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ, ਤੁਹਾਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਸੰਘਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾ ਹੋ, ਮੈਂ ਪਾਲਕ ਹਾਂ, ਤੇ ਹਰਾ ਸੰਘਾਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਾਡੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹਨ।” “ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਜੋਗੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ, ਸਤੋਗੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ (ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਸ਼ੰਕਰ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਸੋਦਾ ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਮਨਮੁੱਤਾਬੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਸਮੇਂ, ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ, ਜੋ ਕਾਣਾਂ ਦੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ।” “ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ? ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ? ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੱਛੂਆ, ਸੂਰ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਵਾਮਨ ਵਗੈਰਹ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੂਰ ਆਦਿ ਰੂਪ ਲਏ। ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਛੀ ਆਦਿਕ ਘਟੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਗਰੁੜ ਦੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੰਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਕਤੀ ਨਹੀਂ।” “ਹੇ ਅਜਨਮਾ! ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਤ ਵੱਸੋਂ ਅੱਗੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ; ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਲਿਆ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹਯਾਨਨ (ਘੋੜੇ ਵਾਲਾ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ?” “ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਦਾ ਮਾਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਰੱਖੀ। ਮੈਂ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ, ਇਹੀ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਉਹ ਮਾਤਾ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ।” ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਵਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਪਹਾੜ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।” ਫਿਰ, ਹਯਗਰੀਵ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ; ਮਾਧਵ ਦਾ ਸਿਰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਹਯਗਰੀਵ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਤਾਂ ਵੇਦ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਭ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰ ਰੱਬੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ? ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ!” ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਲੜ ਕੇ, ਅਮਰ ਜਨਾਰਦਨ ਥੱਕ ਗਏ। ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਕਮਲ ਦੀ ਆਸਨ ਬਣਾਈ। ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਭਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਰੱਬੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਥੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।” ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਉਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਜੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਹੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਵਿਅਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਖੜੇ ਰਹਿ ਗਏ।