ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸੂਤਾ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸੁਖੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੋਚ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਵੇ?” ਸੂਤਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਸੁਭਾਗੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।’” “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਹਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਨਾਥ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸਨ।” “ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਤੁਸੀਂ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਨਾਰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਇਹ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ: ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਚੰਭੀ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੈਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?” “ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਕਾਰਣ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸਭ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੋ। ਮੈਂ, ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹਾਂ; ਹਰਾ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਬਦਲ ਵਰਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਇਹ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।” “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਭਗਤ ਹਾਂ; ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਕੁਝ ਛੁਪਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।” “ਹਰੀ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੋਕ—ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਤੁਾਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਰਚਨਹਾਰ, ਮੈਂ ਸੰਭਾਲਨਹਾਰ, ਅਤੇ ਹਰਾ ਨਾਸ ਕਰਨਹਾਰ ਹੈ—ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਸਾਡੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।” “ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਰਾਜਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਹੈ; ਸਾਤਵਿਕ ਮੇਰੇ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਮੈਂ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਸੀਂ ਸਭ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਾਂ; ਦਿੱਖ ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ, ਸੁਣੋ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ।" "ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਸੋਦਾ ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸਦਾ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ; ਕਦੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨਮਰਜੀ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੇ ਮੈਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਨੇ ਖੁਦ ਦੇਖਿਆ ਕਿ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋ ਦੁਸ਼ਟ ਅਸੁਰ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ, ਜੋ ਕੰਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ।" "ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ? ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ?" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹਾਂ—ਕਛੂਆ, ਸੂਅਰ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੂਅਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।" "ਕੌਣ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੱਛੀ ਵਰਗੇ ਨੀਵੇਂ ਜਨਮ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੰਜੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਰੁੜ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਿਰਭਰ।" "ਅਜਨਮਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਧਨੁ ਦੇ ਤੰਤ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲਿਸ਼ਕਣ ਕਾਰਨ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਤੁਸੀਂ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਾਰੀਗਰ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਹਯਾਨਨ, ਘੋੜੇ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੇ ਮੈਂ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ?" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਵਿਆਸ ਜੀ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੱਛਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾ ਦੇਵੇਗੀ।” ਸੂਤਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।” ਫਿਰ, ਹਯਗਰੀਵ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸੂਤਾ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਾਧਵ ਦਾ ਸਿਰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਹਯਗਰੀਵ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੂਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ-ਸਪਸ਼ਟ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।