ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਸੀਬ ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਾਤਾ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿਚ ਕੰਨ ਪਾ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਲਕੜਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ—ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਮੰਦਾ-ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ? ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਸੁਜਨ, ਵਿਆਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਪੁਰਾਣ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਿਸ ਵੱਲੋਂ, ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ?" "ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਜਨਮ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ—ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ!" "ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਕ, ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀ ਸੀ; ਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁਰਾਣ ਉਸ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਇਆ?" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਥਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ: "ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਨੈਸਟ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਜਨਮਿਆ ਚੂਜ਼ਾ, ਜੋ ਖੋਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਣ ਸੀ, ਕਾਂਸੀ-ਰੰਗੀ ਚੋਚ, ਸ਼ੁਭ ਅੰਗ, ਤੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।" "ਉਹ ਦੋ ਪੰਛੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਚੂਜ਼ੇ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੂਜ਼ੇ ਦੀ ਖੁੱਲੀ ਚੋਚ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕ ਪਾਂਦੇ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਚੂਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰਗੜਦੇ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੋ ਪੰਛੀ ਚੂਜ਼ੇ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੇ।" "ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਪਿਆਰ-ਭਰੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। 'ਜੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਐਸਾ ਪਿਆਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਕਰਨਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਜਬ?'" "ਕੀ ਇਹ ਦੋ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਚੂਜ਼ੇ ਲਈ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਗੇ, ਜੋ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਵਧੂ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ?" "ਜਾਂ, ਜਦ ਉਮਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕੀ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਧਰਮਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ?" "ਜਾਂ, ਦੌਲਤ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ? ਜਾਂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇਗਾ?" "ਜਾਂ, ਗਯਾ ਜਾ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗਾ?" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖੁਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ। ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਲਕੜ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸੁਰਗ ਨਹੀਂ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਆਗਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ।" "ਮਨੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ: ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਥੇ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।" "ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਆਦਮੀ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਮਨ-ਮੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ, 'ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਰਤਨ ਹਨ; ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਮਹਲ—ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ?'" "ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿਤੀ ਮੰਦ-ਭਾਗੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਭ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬੜੀ ਆਹ ਭਰੀ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਪ ਕਰਨ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ: ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਾਹੀਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ, ਗਣੇਸ਼, ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਅੱਗ, ਜਾਂ ਵਰੁਣ?" "ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮਹਾਨ ਸਾਧੂ ਨਾਰਦ, ਆਪਣੀ ਵੀਣਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ-ਸਥਿਰ, ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਪਾਣੀ ਤੇ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਖੇਰੀ-ਖਬਰ ਪੁੱਛੀ।" "ਉਸ ਦੀ ਖੇਰੀ-ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਦਵੈਪਾਯਨ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋ? ਦੱਸੋ।'" "ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ।'" "'ਅੱਜ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵਰ-ਦਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।'" "'ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮਹਾਨ ਸਾਧੂ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ: ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੇ?'" "ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਆਸ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਨਾਰਦ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ।" "ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਸੁਭਾਗੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਦੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।'" "'ਹਰੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼੍ਰੀਨਾਥ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।'" "'ਉਸ ਨੇ ਕੇਉਸਤਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਚਾਰਯ, ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੇਖਿਆ।'" "'ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜਨਾਰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਤਪਸਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?'" "'ਇਹ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ: ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਅਜਬ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?