ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਗਵਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਕੰਧ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਵੈṁ ਕਰੁਣਾਮਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਵਲੋਂ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਧਿਆਇ ਹਨ, ਅਠਾਰਾਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਹਰ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ: ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀਹ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਤੀਹ, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਪੱਚੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ, ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤੀ, ਸੱਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ, ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਨੌਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ, ਦਸਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ, ਗਿਆਰਵੇਂ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ, ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਇਉਂ, ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਪੰਜ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲਯ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ। ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਨਾਦਿ, ਵਿਆਪਕ, ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਦੀ ਆਧਾਰ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ: ਸਤ੍ਵਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਇਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਰਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੂ ਆਦਿ ਦੇ ਵੰਸ਼, ਮਨੁਆਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ—ਜੋ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਇਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਪੰਜ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤ ਗ੍ਰੰਥ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਪੌਣੇ ਪਾਂਚ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ, 'ਇਤਿਹਾਸ' ਜਾਂ ਪੰਜਵਾਂ ਵੇਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਪੁਰਾਣ ਹਨ, ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ।" ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਮਨੋ ਮਯ ਚੱਕਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕੰਢਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਕੰਢਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਉਹ ਥਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਉਥੇ ਹੀ ਸਤਯੁਗ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਚੱਕਰ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਲਿਆਏ, ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕੰਢਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਹੜਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੇਵਲ ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਹਵਨ ਸਮਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਸਤਯੁਗ ਆਉਣ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹੇ। ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ। ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਓ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੋ। ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸੁਭਕਾਮਨਾ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਓ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਜੋ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ—ਦਵੈਪਾਯਨ ਜੀ—ਵਲੋਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ, ਅਸੀਂ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਮਾਤਾ ਜਗਤ ਜਨਨੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।" ਹੁਣ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਸ ਜੀ—ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਪੁਤ੍ਰ—ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਮਦਵਯ, ਭਦਵਯ, ਬ੍ਰਤ੍ਰਯ ਅਤੇ ਵਚਤੁਸ਼ਟਯ—ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਤਸਯ ਆਦਿ ਪੁਰਾਣ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੁਰਾਣ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰਾਣ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਵਾਯੁ ਪੁਰਾਣ ਛੇ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੋਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੁਰਾਣ ਤੇਈ ਹਜ਼ਾਰ, ਵਾਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਚੋਵੀ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਸੋਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ, ਨਾਰਦ ਪੁਰਾਣ ਪਚੀਹ ਹਜ਼ਾਰ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਪਚਵੰਜਾ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਤੇ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ।