ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਉਹ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਆਖਿਰ ਹੈ ਕੌਣ, ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਉ, ਰੁਚੀਆਂ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਤੀਖੀ ਯਾਤਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਤੜਪਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?" ਉਹ ਚਾਹੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਦੀ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੂਜੇ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਰਮ ਮਨ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਚੰਨਣ ਲਗਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤੇ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਠੰਢ ਵੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਸੜਕਾ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਥਾਂ, ਨਾ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸਰੋਵਰ ਕੰਢੇ, ਨਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ—ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਰਾਮ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਉਸ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਂ ਸੇਜ ਭਾਉਂਦੀ, ਨਾਂ ਪਾਨ, ਨਾਂ ਗੀਤ, ਨਾਂ ਸੰਗੀਤ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਰੱਜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚਲਾਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਜੇ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਵਯੰਵਰ ਨਾਂ ਰਚਾਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂਗੀ? ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੀ।" ਉਹ ਸੋਚਦੀ, "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਉਹ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਰਾਜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।" ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ, ਗਰੀਬ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਬਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੀਜ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਰਾਤ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਵਿਸ਼ਨੁਮਾਇਆ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਅਖੰਡ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਵਜੋਂ ਸਭ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ੍ਰਿੰਗਵੇਰਾ ਨਗਰ ਦੇ ਨੀਸ਼ਾਦਾ ਮੁਖੀ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਚੰਗੀਆਂ ਸਜਾਵਟਾਂ ਵਾਲਾ, ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਥ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਹ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਹ ਰਥ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਸ਼ੰਭਰਾ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਫਲ-ਮੂਲ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਨੀਸ਼ਾਦਾ ਮੁਖੀ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਅੰਬਿਕਾ ਦੇਵੀ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਸਰਵਗੁਣ ਸਮਪੰਨ ਹੈ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨੋਰਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਹੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ।" ਮਨੋਰਮਾ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਫਲ ਹੋਣ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਦਾਸੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ—ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਰ, ਨਾ ਫੌਜ, ਨਾ ਮੰਤਰੀ, ਨਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਨਾ ਸਾਥੀ—ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ।" ਵਿਆਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਦ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਬੀਜ ਵਰਗਾ ਬਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਾਪ ਕੀਤਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵਡਿਆ ਕਾਮਰਾਜ ਬੀਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ ਜਾਪ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਮਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਉਹ ਹੀ ਆਦਿ-ਮਾਂ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ, ਯਸ਼, ਧੈਰਜ, ਐਸ਼ਵਰਿਆ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਵੇਕ, ਤੇ ਯਾਦ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਤੇ ਝੂਠੇ ਤਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਦੇਵੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ, ਮੰਗਲਮਈ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ੰਭੂ, ਵਸੂ, ਵਰੁਣ, ਯਮ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਕੁਬੇਰ, ਤਵਸ਼ਟਰ, ਪੂਸ਼ਨ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਭਗਾ, ਆਦਿਤਿਆ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਸਭ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੌਣ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ? ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਮੰਗਲਮਈ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਬਣਾਏ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਚੰਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਤੜਪਦੀ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦੀ ਰਹੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਧੀ ਚੰਗੇ ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਯੰਵਰ ਰਚਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਵਯੰਵਰ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੇਵਲ ਦੋ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਹ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਹੈ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਯੰਵਰ, ਦੂਜਾ ਹੈ ਸ਼ਰਤ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜਿਆ ਸੀ। ਤੀਜਾ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ-ਮੁੱਲ ਸਵਯੰਵਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਵਧੀਆ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਯੰਵਰ ਰਚਾਇਆ।