ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਸੀ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਮਾਤਾ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਦੇਵੀ ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁਜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਤਾ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਤਾ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਲੋਮਸ਼ਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮੈਨੂੰ ਮਾਤਾ ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਯੱਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।” ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਯੱਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿੰਨ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਸਾਤਵਿਕ ਯੱਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਰਾਜਸਿਕ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਯੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੱਗਰੀ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੰਮ ਅਨੁਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਲ। ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ ਧਰਮਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਸ਼, ਸੁਖ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਲਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਖੁਦ ਹਰਿ—ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਆਦਿ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ। ਪਰ, ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਡੀ ਕਠਿਨਾਈ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ। ਉਥੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਹਾਰ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਆਈ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਸਭ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰ ਬਣ ਗਏ; ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਾਰੀ ਸੀ, ਕੀਚਕ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਗਈ? ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਨਿੱਖਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਕੇਸ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਸੀ, ਜਦ ਕਿ ਕੇਸ਼ਵ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ—ਧਰਮਪੁੱਤਰ—ਮੌਜੂਦ ਸਨ? ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ “ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਗਿਆਵਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵੀ ਝੂਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਯਤਨ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕਾ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜੇਕਰ ਸਿਰਫ ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਸਿਰਫ ਸਤਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ, ਸਵਰਗ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਨਿਕੰਮੀ, ਤੇ ਵਰਣ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਫ ਭਾਗ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਉਲਟ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਰਮ ਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਯਾਜਿਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਯੱਗ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਲਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ 'ਮੰਗਲ' ਕਿਹਾ, ਪਰ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦੈਤ ਸੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਜਲੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਾ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਥੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਕਰਤਾ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ ਸੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦੁਯੁਮਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਲਤਰ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਜਨਮੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਯੱਗ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ੰਕ ਪੁੱਤਰਹੀਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕਰਮ ਢੁੱਕਵੀਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਲਟ ਨਤੀਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਲਟ ਨਤੀਜਾ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਸੱਚਵਾਦੀ ਸੀ; ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਗੁਣਵਾਨ ਸੀ; ਹੋਰ ਵੀ ਸਭ ਭਰਾ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪਰ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਮੱਗਰੀ, ਜਾਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੋਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਾਤਵਿਕ ਯੱਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੈਖਾਨਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਤਵਿਕ ਭੋਜਨ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ—ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਯੱਗ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।