ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ, "ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਸਚਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨ ਟੁੱਟੇ, ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ (ਸੂਰ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?" ਉਸ ਨੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ, "ਸੂਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ—ਅੱਜ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠ ਜਾਂ ਸਚ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ, ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰ ਦਿੱਸ ਗਿਆ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ: "ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਸਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸਚਾਈ ਵੀ ਸਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਤੇ ਦਇਆ ਵਾਲੀ ਗੱਲ, ਭਾਵੇਂ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸਚ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਸਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ? ਹੋਰ ਕੋਈ ਉੱਤਰ, ਝੂਠ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।" ਐਸਾ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦੇ ਸੂਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦਇਆ ਆਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਸੁਭਾਗਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਕਵੀ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਸਤਯਕਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਕ ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਬੋਲਿਆ: "ਜੋ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲਦੀ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਦੀ ਨਹੀਂ। ਐ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਤਲਬ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਾਨਵਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਵਿਖਿਆਤ ਕਵੀ ਬਣ ਗਿਆ; ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਸਤਯਵ੍ਰਤ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਸਵਤ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਥਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾਲ ਘਰ ਲੈ ਆਏ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਾ! ਉੱਤਮ ਮਾਤਾ, ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ! ਉਸ ਦੀ ਯਜਨਾ ਵਿਦੀਕ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੋ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ, ਧਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਚਾਰਿਤ ਜਾਂ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਹੀਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇਵੇਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਾ! ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਰੋਗ, ਦੁਖ, ਭੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ, ਤੇ ਛਲ-ਕਪਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ। ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ, ਅਗਿਆਨ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ, ਆਗਿਆਕਾਰ ਨੌਕਰ, ਨਿਮਰ, ਅਧਿਆਨ, ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਵੇਖਣ। ਜਿਹੜੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਭੋਗ ਵਿਚ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁਖੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਸਹਾਇ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਧਨ-ਵਾਨ, ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰੀਰ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਜ-ਲੱਖਮੀ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਵੀਰ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ; ਉੱਤਮ ਮਾਤਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਫਲਾਂ ਦੀ ਦਾਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਤੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ, ਅੰਬਿਕਾ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਰਾਜਾ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਲੋਮਸ਼ਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮਾਤਾ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਲੰਬੀ ਸੁਣੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ! ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਭਗਤੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਯਜਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਣਨਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਯਜਨਾ ਦੀ; ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੰਤਰ, ਹਵਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਰਾਜਾ! ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਦੀ ਯਜਨਾ ਨੂੰ ਢੁਕਵੀਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ।" "ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ, ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ; ਸਾਤਵਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਰਾਜਸਿਕ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਤਾਮਸਿਕ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ, ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਮੁਕਤ ਲਈ, ਇਹ ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ—ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।" "ਉਹ ਯਜਨਾ ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ, ਮੰਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਭਗਤੀ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ।" "ਜੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ, ਕਰਮ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ, ਤੇ ਮੰਤਰ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ! ਤਾਂ ਫਲ ਪੂਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਜੇ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਅਨਿਆਯੀ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਮਹਿਮਾ ਮਿਲਦੀ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਫਲ।" "ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਚ-ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਿਮਾ, ਸੁਖ, ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਭਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ! ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਯਜਨਾ—ਵੱਡਾ ਰਾਜਸੂਯ, ਉੱਤਮ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।" "ਉਥੇ, ਹਰਿ ਖੁਦ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਭੂ—ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਤੇ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਰਦਵਾਜ ਆਦਿ ਵੀ।" "ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵਨ-ਵਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।" "ਉਥੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦਾ ਦੁਖ, ਜੂਏ ਵਿਚ ਹਾਰ, ਤੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ—ਯਜਨਾ ਦਾ ਫਲ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?" "ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਬਣ ਗਏ; ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਤਮ, ਕੀਚਕ ਵੱਲੋਂ ਤੜਫੀ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆਂ ਦੀ ਦਾਤ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਉਸ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ?