ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮਕ ਦ੍ਵਿਜ਼, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਗਨਿ-ਹੋਮ, ਪ੍ਰਾਣ-ਯਜਨ, ਪੂਜਾ-ਪਾਠ, ਜਾਂ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਵਗੈਰਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਜਾਂ ਅਗਨਿ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਸਵੇਰੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੰਦ ਮੰਜਦਾ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰਦਾ, ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨ੍ਹਾ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਤਪस्वੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਡਰ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੋ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਕਦ ਆਵੇਗੀ? ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਮੂਰਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਲਾਨਤ—ਮੌਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਮੂਰਖ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਚੰਗਾ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਸਮਝਦਾ, "ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਪਰ ਬਾਂਝ ਔਰਤ, ਜਾਂ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਰੁੱਖ, ਜਾਂ ਗਾਂ ਜੋ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਮੈਂ ਵੀ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਹੀ ਐਸੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।" "ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਨੀਚ ਦ੍ਵਿਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕੁਟਿਲ-ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਮੈਂ ਕੀ ਚੰਗਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸੁਭਾਗ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਲਾਨਤ, ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਸਮਾਂ ਅਦਮ्य ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ਼ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨਾ ਪੂਜਾ, ਨਾ ਪਾਠ, ਨਾ ਮੰਤਰ—ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦਾ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ; ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਦੱਸਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਫੈਲ ਗਈ: "ਇਹ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।" ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਦ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ), ਜੋ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਯਮ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ ਸੀ, ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸੂਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵੱਜਾ ਦਿੱਤਾ; ਡਰ-ਡਰ ਕੇ, ਸੂਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਆਇਆ। ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਉਸ ਦਇਆਲੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਦਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਸੂਰ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ, ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ, ਦਿਲੋਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਚਾਨਕ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ; ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸੂਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਰਾਹ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਬਾਣ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਰਾਜਾ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੀ ਚੌਕੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਆ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਸੂਰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਣ-ਵੱਜੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਜੀਵਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ।" "ਅੱਜ ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ: "ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ, 'ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ,' ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?" "ਸੂਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਾਣ ਨਾਲ ਛਿਦ੍ਰ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਆਇਆ—ਮੈਂ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਸੂਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਸਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਦਇਆਲੂ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।" "ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ? ਹੋਰ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਝੂਠ ਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਉਚਿਤ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਸੂਰ ਨੂੰ ਬਾਣ ਨਾਲ ਛਿਦ੍ਰ ਅਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਿਲੱਖਣ ਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਰਗਾ ਕਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਬੋਲਿਆ: "ਜੋ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਦੀ ਨਹੀਂ; ਓਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸੂਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਛੱਡ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਕਵੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ 'ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਦ੍ਵਿਜ਼।