ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੀ ਕਾਫੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰ੍ਹਾ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕਰਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਆ, ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟਣ ਲੱਗੇ, ਆਪਣੇ ਮੂਰਖ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਲੋਕਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੰਨ੍ਹਾ ਜਾਂ ਲੰਗੜਾ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗਾ, ਪਰ ਮੂਰਖ ਪੁੱਤਰ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਕੁਟੀਆ ਬਣਾਈ; ਠਾਣਾ ਕਰਕੇ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਟ ਤੇ ਜੀਵੇਗਾ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਖਤ ਨਿਯਮ ਅਪਣਾਇਆ, ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ," ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਸੁਖਦਾਈ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਰੱਖਣ ਲੱਗਾ। ਲੋਮਸ਼ਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਵੈਦ-ਪਾਠ ਜਾਂ ਜਪ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਪੂਜਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਜਾ ਦਾ ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਆਯਾਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਕੋਚ, ਜਾਂ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰ, ਜਪ ਜਾਂ ਗਾਏਤਰੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ; ਨਾ ਹੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਜਾਂ ਆਚਮਨ ਦੀ ਰੀਤ। ਉਹ ਅਗਨਿ-ਹੋਮ, ਆਹੁਤੀ ਜਾਂ ਅਤਿਥਿ-ਸਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ; ਨਾ ਹੀ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ, ਸਮਿਧਾ ਜਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ। ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਕੋਈ ਮੰਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਟ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਖਤ, ਜਦ ਮਨ ਕਰਦਾ, ਖਾ ਲੈਂਦਾ; ਉਹ ਚਲਾਕ, ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ; ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ "ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਤਪਸੀ" ਕਹਿ ਕੇ ਪukarਦੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਅਵੈਧ ਕੰਮ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਿਰਭੈ ਸੌਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ: "ਕਦੋਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਆਵੇਗੀ? ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਮੂਰਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਲਾਣਤ—ਮੌਤ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਧੀਆ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਪਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਔਰਤ, ਜਾਂ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਰੁੱਖ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ-ਰਹਿਤ ਗਾਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦੋਸ਼ ਦਿਆਂ? ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਐਸੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੋਈ ਪੁਸਤਕ ਬਣਾਕੇ, ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।" "ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਲਾਕ ਤੇ ਨੀਚ ਦੁਜਾਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੈਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਚੰਗਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੇਰੀ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਲਾਣਤ, ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ—ਸਭ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਦੁਜਾਤੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ, ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ; ਨਾ ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਜਪ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਣਦਾ—ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ; ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਦੱਸਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ: "ਇਹ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।" ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਦ—ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਡਰਾਉਣੀ ਆਕਰਤੀ ਵਾਲਾ, ਯਮ ਵਰਗਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ—ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ, ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਸੂਰ ਨੂੰ ਤੀਖੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਜਿਆ; ਡਰੇ ਹੋਏ, ਕੰਬਦੇ ਸੂਰ ਨੇ ਭੱਜ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸੂਰ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਦੇਹ, ਜਦ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦਇਆਯੋਗ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਬਦੇ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸੂਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ, ਅਚਾਨਕ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਿਆ। ਉਹ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਜਾਣਿਆ ਸੀ, ਦਿਵਿਆ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ; ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਸੂਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਝਾੜੀ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਕ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਰਾਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਚੱਲੀ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਤੇ ਤੀਰ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਾਦ-ਰਾਜ—ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀ ਦੇਹ, ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ—ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਆ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਦੋਜਾਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਉਹ ਸੂਰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵ੍ਰਤ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤੀਰ-ਵਾਜੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਮੇਰੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਥੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" "ਅੱਜ ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਜਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ।