ਇੱਕ ਵਾਰ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਉਹੀ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੀਜ ਤੇ ਹਲ ਆਦਿ ਉਪਕਰਨ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਭਾਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਘਾਹ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਝੋਪੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਭਟਕਾਵਾ ਤੇ ਮੋਹ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਗੁਣ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਲਟ ਹੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸਤ੍ਵਗੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾਪਣ, ਚਮਕ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਲਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਨਾ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਸਤ੍ਵਗੁਣ ਹਾਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਬਾਸੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜ, ਉਨਘ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਲਛਣ ਹਨ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਜਸ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਵਾਦ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਗੁਰੂ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਮੋਗੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਖਾਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਏ ਨਾਰਦ, ਇਥੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਇਹੀ ਲਛਣ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—"ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਛਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ?" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—"ਪੁੱਤਰ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਗੁਣ ਲੰਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲੰਬ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਬੱਤੀ, ਤੇ ਤੇਲ—ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਿਲ ਕੇ ਚਾਨਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—"ਹਾਂ, ਏ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।" ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—"ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲਛਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਭਾਗ, ਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਕਦੇ ਗੁਣਵਾਨ, ਕਦੇ ਨਿਰਗੁਣ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਪੂਰਨ, ਨਿਰਲੇਪ, ਪਰਮ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।" ਇਹ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਇੰਦਰ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਮਾਰ, ਵਸੁ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਕੁਬੇਰ, ਜਲ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਅਗਨਿ, ਵਾਯੂ, ਪੂਸ਼ਾ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਇਕ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਣ। ਏ ਰਾਜਨ, ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਯਜ੍ਯ ਕਰ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਉਹੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਮਹਾਕਾਲੀ, ਮਹਾਸਰਸਵਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਮੰਗੋ ਉਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਦਯਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਮਹੇਸ਼, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਸੰਯਮੀ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—even ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਕੇ "ਐ ਐ" ਕਹਿ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ, ਰਾਜਨ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਅਜਾਣ ਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ੍ਹ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕੋਲਨ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਸੁਣਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਉਚਾਰਿਆ। ਨੁਕਤਾ ਛੱਡਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੰਯੋਗਵਸ਼ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ "ਐ" ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ, ਮਾਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 'ਤੇ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—"ਇਹ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਕੌਣ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਜਨਮਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਉਚਾਰਿਆ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ? ਭਵਾਨੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਕਹਾਣੀ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ।" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਵਿਆਸ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—"ਰਾਜਨ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਆਇਆ, ਜੋ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ; ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਲੈ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।