ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਗ਼ਮ ਅਤੇ ਭਰਮ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ! ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਾਪਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਫ਼ਰਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਨੌਜਵਾਨ, ਲਾਜਵਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਸਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਹਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਭਰਮ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਜੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤੋਗੁਣੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਤੋਗੁਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੋਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਫੌਜ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਦੇ ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਫੌਜ ਦੁਖ ਅਤੇ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਉਲਟ-ਉਲਟ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦੇ ਦਿਨ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਵਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਮਸ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੀਜ ਅਤੇ ਹਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜੋ ਗਰੀਬ ਹਨ, ਜਾਂ ਘਾਹ-ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਗੁਣ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਲਟ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸਤੋਗੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ—ਹਲਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਹ ਫੜਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਸਤੋਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਜੰਭਾਈ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜ, ਉਂਘ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਜਸ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਝਗੜਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਵਾਦ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਮਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਥੇ ਸਮਝ ਲੈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ?” ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਸੁਣ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਚ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਜੋਤ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਤੇਲ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਚ ਤੇਲ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।” ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।” ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਹ (ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ) ਕਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਨਿਰਗੁਣ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਪੂਰਨ, ਨਿਰਲੇਪ, ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਹੀ ਪੂਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਦੋਹਾਂ 'ਚ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਵਸੁ, ਤਵਸ਼ਟਰ, ਕੁਬੇਰ, ਜਲ ਦੇ ਦੇਵ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਪੂਸ਼ਾ, ਫੌਜ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੂਲ ਕਾਰਣ, ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਯਗ ਕਰ। ਉਸ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਉਹੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਮਹਾਕਾਲੀ ਅਤੇ ਮਹਾਸਰਸਵਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਚਾਹਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼—ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਤਿਆਗੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਲਟ-ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਕੇ 'ਐ ਐ' ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਨਾਮ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਦਾਤ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਤਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਹੈ: ਸਤਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ...