ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਦੇਵਦੱਤ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਨਦੱਤ ਆਦਿ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਦਵੈਤ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਗੁਣ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਰਜਸ ਵੀ ਉਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਮਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ—ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਰਜਸ—ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਤੁਲ ਸਮਝਾਏ ਹੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਹਚਾਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਛਣ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਜਿੰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮੋਹਕਤਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਸਹੇਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸਹਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਮੂਲ ਤੱਤ ਤੋਂ, ਜਦ ਨਾਰੀ-ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਸੁਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਾਪਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵਖਰਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਸੋਹਣੀ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਲਜਾ ਤੇ ਮਿੱਠੜਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਪ੍ਰੇਮਕਲਾ ਜਾਣਦੀ ਹੋਏ ਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਸਹਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਲੋਕ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਜਾਂ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਫੌਜ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਦਿਨ, ਜਿੱਥੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਤਮਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।" "ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸੁਭ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੀਜ ਤੇ ਔਜ਼ਾਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜੇ ਨਸੀਬੇ ਮਾੜੇ ਹਨ ਜਾਂ ਘਾਸ-ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਗੁਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸਤ੍ਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਗ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਲਕੀਆਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ, ਮਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਵਲ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਦਾ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਸਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।ਪਰ ਜਦ ਉਬਾਸੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਰੜਤਾ, ਨੀਂਦ, ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਰਜਸ ਹੈ।" "ਜਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਜਸ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਜਦ ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆਵੇ, ਉਹ ਤਮਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਤਦ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲਛਣ ਸਮਝਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜਦ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਕਿਰਿਆ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾ (ਚਿਰਾਗ) ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ—ਵੱਟ, ਤੇਲ ਤੇ ਅੱਗ—ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇਲ ਅੱਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵੱਟ ਤੇ ਤੇਲ, ਤੇ ਵੱਟ ਤੇ ਅੱਗ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।" ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਭ ਲਛਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" "ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਕਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਨਿਰਗੁਣ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਕਦੇ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਪੂਰਨ, ਨਿਰਲੇਪ, ਪਰਮ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ (ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ) ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਵਸੁ, ਤਵਸ਼ਟਰ, ਕੁਬੇਰ, ਜਲ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਅਗਨਿ, ਵਾਯੂ, ਪੂਸ਼ਾ, ਸੈਨਾ-ਪਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਆਦਿ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।