ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਹਾਂ, ਉੱਨਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸਤੋਗੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸਦਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੋਹਣੀ ਇਸਤਰੀ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਭਰਮ ਵੀ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਮਿਲ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਲਟ-ਸੁਲਟ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਨੌਜਵਾਨੀ, ਲਾਜ, ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਜਾਣਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਮੋਹ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸਤੋਗੁਣੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਸਤੋਗੁਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਫੌਜ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੁਰੇ ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਫੌਜ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਲਟ-ਸੁਲਟ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਾੜਾ ਦਿਨ ਵੱਡੇ, ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਮੋਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੀਜ ਤੇ ਹਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਘਾਸ-ਲੱਕੜ ਦੇ ਝੋਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਗੁਣ, ਜਦ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਲਟ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸਤੋਗੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਗ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ, ਹਲਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਤੋਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਜੰਭਾਈ, ਜਕੜ, ਉਂਘ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਜੋਗੁਣ ਹੈ। ਜਦ ਰਜੋਗੁਣ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਵਾਦ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਥਾਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਝਗੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਮਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਖਾਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਨਾਰਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਨਾ ਸਤੋ ਇਕੱਲਾ, ਨਾ ਰਜੋ, ਨਾ ਤਮੋ—ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੋੜਾ ਬਣਾਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਸਤੋਗੁਣ, ਰਜੋਗੁਣ ਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਰਜੋ ਸਤੋ ਤੇ ਤਮੋ ਨੂੰ, ਤੇ ਕਦੇ ਤਮੋ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਰ ਘੜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਜਦ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ—ਦੇਵਦੱਤ, ਵਿਸ਼ੁਮੀਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਯਦੱਤ ਆਦਿ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਰ ਤੇ ਨਾਰੀ ਜੋੜਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਗੁਣ ਵੀ ਜੋੜਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਤੋ ਉਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸਤੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਉਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਤਮੋ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਰਜੋ ਤੇ ਸਤੋ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਵੱਡੇ-ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਸਤੋਗੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਲ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਸਤੋ, ਰਜੋ, ਤਮੋ—ਸਦਾ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।