ਪਿਆਰੇ ਨਾਰਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਫਸਲ ਟिड਼ੀਆਂ ਨੇ ਖਾ ਲਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਤਮਸ ਤੇ ਸਤ੍ਵ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤਮਸ ਵਧਦਾ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਮਸ, ਜਦ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸਤ੍ਵ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਵ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਧਰਮਕ, ਆਸਾਨ ਤੇ ਯਤਨ ਰਹਿਤ ਕਰਮ, ਯਜ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਤ੍ਵਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਵਿਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਰਜਸੀਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤਮਸੀਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਜਸ ਤੇ ਫਿਰ ਤਮਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਤ੍ਵ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਰਜਸ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਦਾ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਰਜਸੀਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਤੋਂ ਹੀ ਧਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਗ ਵੀ ਰਜਸੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਤ੍ਵ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਮਸ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਮਸ ਵਧਦਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ। ਤਮਸੀਕ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁੱਸੇ, ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਛਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ: ਨਾਂ ਸਤ੍ਵ, ਨਾਂ ਰਜਸ, ਨਾਂ ਤਮਸ; ਇਹ ਸਦਾ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਜਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸਤ੍ਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਰਜਸ ਵੀ ਸਤ੍ਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ; ਤਮਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਦੋਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਤਮਸ ਵੀ ਦੂਜੇ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਸਤ੍ਵ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਰਜਸ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ, ਤੇ ਕਦੇ ਤਮਸ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੱਲੀ ਤੋਂ ਘੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ, ਜਦ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਵਦੱਤ, ਵਿਸ਼ੁਨੁਮਿਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਨਦੱਤ ਆਦਿ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਇਕੱਠੇ ਜੋੜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਜਸ ਤੇ ਸਤ੍ਵ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਰਜਸ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਤਮਸ ਦੀ ਜੋੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉੱਚਤ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤਾਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲਵੇ।" ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਜੋ ਰਜਸ ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੋਲਿਆ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਨਾਰਦ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਵ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਲੀ ਨਾਰੀ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਰਮ ਵੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਓਸੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਤੇ ਔਰਤ ਬਣਨ ਨਾਲ, ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਸੁਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਜਸ ਨਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਮਸ ਵੀ; ਜਦ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੱਖਰਾ ਸੁਭਾਵ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਨਾਰਦ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ; ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਮਿਲਾਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਫਰਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁੰਦਰ, ਨੌਜਵਾਨ, ਲਾਜ਼ਵਾਨ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਤ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਭਰਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਸਤ੍ਵ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਓਹੀ ਫੌਜ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਲਈ, ਉਹੀ ਫੌਜ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਰਮ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਾੜਾ ਦਿਨ ਵੱਡੇ, ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦਾ - ਇਹ ਤਮਸ ਦਾ ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।